молтой диэн курдук
Харытын сыттанан баран, утуйан молтоллон сытар. Амма Аччыгыйа

суһуктуй диэнтэн хай
аата. Сарсыарда туран, халлаан суһуктуйуута, уолаттар бараары хомуннулар. Болот Боотур
Түннүк тааһа көҕөрө суһуктуйуута дьахталлар иһити-хомуоһу сууйан, дьиэни ыраастаан бүтэрэллэр. Н. Якутскай
Сарсыарда Молтой, халлаан суһуктуйуута, Моойторук улуйа былаастаан үрэр саҥатыттан уйулҕата ыстанан уһуктубута. И. Федосеев

туохт. Күндү түүлээҕи бултаа, түүлээхситтээ. ☉ Промышлять пушного зверя
[Молтой Тылбыков] олохтоох Продснаб хонтуоратын кытта кэпсэтиһэн, кыһын буоллар эрэ, түүлээхтии барар. И. Федосеев
[Оҕонньор] сэрии сылларыгар түүлээхтээбитэ. Н. Абыйчанин
Аҕам куобахха айа тардар уонна түүлээхтиир. «Чолбон»

даҕ. Молтойон тахсыбыт толору иэдэстээх, кыра сыҥаахтаах. ☉ С круглыми, полными, выступающими вперёд щеками, коротким косым подбородком
Испиирэ уонна Ваня Акакиев диэн модьу-таҕа көрүҥнээх, дьаабылыка курдук молтоҕор кыһыл сирэйдээх табаһыт уол …… ырыаны тардан кэбистилэр. С. Руфов
Молтоҕор сирэйдээх, хапхаранан сытыытык көрбүт …… саллаат строевой хаамыынан лиһиргэйдээн кэлэн, хобулугун хобулугар охсуһуннаран лас гыннарда. И. Данилов

1. аат., кэпс. Кыһалҕалааҕы быстах салҕааһын, үп-ас бэрсии. ☉ Разовая материальная помощь оказавшемуся в нужде. Салҕамньыта ыл
2. даҕ. суолт. Быстахха туттуллар, быстах кэмнээх. ☉ Предназначенный для временного пользования, временный. Салҕамньы аһылык. Салҕамньы хотон
   □ Мантан үрэҕи таҥнары балтараа көстөөх сиргэ Молтой салҕамньы лаабыһа баара. И. Федосеев
   Салҕамньы ханаалларга уу сүүрүгүрүүтүн тохтотор …… тимир сабыылары туруоруллар. СОТ
   ◊ Салҕамньы хаһаайын (иччи) — паразит личииҥкэтэ иһигэр киирдэҕинэ сайдан улаатар организм. ☉ Организм, в котором развивается личинка паразита, промежуточный хозяин
   Киһи уонна дьиэ сүөһүтүн сороҕо (табалар, барааннар, ынахтар) эхинококка салҕамньы хаһаайын буолаллар. СВИ ЛХХС

дьүһ. туохт.
1. Араас өттүгэр хайысхаланар элбэх, хойуу салааланан көһүн. ☉ Иметь много разветвлений в разные стороны, ветвиться. «Бу таба үчүгэй да майгылаах эбит, салайарым хоту улгумнук махчахаччыйан иһэр», — Кустук [киһи аата] элбэх салаалаах тараадыйбыт муостаах …… таба ласпаҕар самыытын имэрийэн ылар. В. Протодьяконов
Николай сарсыарда аайы күн көмүс сардаҥалара халлаан илин кырыытынан тараадыйа ойон тахсыыларын кытта тэҥҥэ уһуктар. ИКДь
Саха сирин хаартатыгар Өлүөнэ өрүс уутун бассыайына тараадыйан, элбэх салааланан көстөр. Б. Лунин (тылб.)
2. Лабаа-лабаа ыраах уунуталаан көһүн. ☉ Разлапиться в разные стороны (напр., о вытянутых тенях чего-л.)
Таастартан күлүк тараадыйа таргыыр Тайалҕаннаах тайҕа таһаатын устун. М. Ефимов
Атыыр сылгы сиэлин курдук Былыт тараадыйар. Баал Хабырыыс
Бөртөлүөт бу тараадыйан, икки хайа көҥкөлөйүн икки ардынан намыһаҕынан иһэрин Молтой чуолкай көрбүтэ. И. Федосеев

туохт.
1. Туох эмэ билиини, сатабылы ыл, иҥэрин, үчүгэйдик сатыыр, оҥорор буол. ☉ Усваивать какие-л. знания, навыки, учиться
Хабырыыс үөрэниэн олус баҕарара да, үөрэнэр кыаҕа суоҕа. Н. Якутскай. Оҕолор сөҕөн аймалаһа түстүлэр: «Бу Петя хаһан харбыырга үөрэммитэй?» М. Доҕордуурап
Кыра эрдэхпиттэн бултуурга үөрэммитим. В. Протодьяконов
[Варвара:] Этэҥҥэ олоробут, оҕом да үчүгэйдик сылдьар, үөрэнэр. С. Ефремов
2. Тугу эмэ билэҥҥин, сатааҥҥын атыҥыраабат, ороһуйа көрбөт буол. ☉ Привыкать, приучаться к кому-чему-л.
Кини хоту дойду олоҕор, дьонугар үөрэнэн хаалбыт. Н. Якутскай
Соҕотоҕун олоро үөрэнэммин, бу дойду тыаһын-ууһун, түбүгүн сөбүлээбэппин, төбөм кытта куугунаан барарга дылы. Н. Габышев
Молтой ытын хаһан да сылааска киллэрбэт, мэлдьи таһырдьа, тымныыга тутара. Оннукка ыт үөрэнэн хаалааччы. И. Федосеев
△ Тугу эмэ гынары атыҥыраама, үөрүйэхтээх буол, үөрүйэхтэн (хол., илиини, атаҕы этэргэ). ☉ Приучаться, вырабатывать навык делать что-л. (напр., о руках, ногах)
Сүөһүлэрэ арыый сыһыйдылар. Илиитэ да үөрэнэн барда. А. Фёдоров
Хараҥаҕа үөрэммит харах, эмискэ сырдыгы көрдөҕүнэ, маҥнай утаа сырдык тулатынааҕыны ыраастык көрбөт. Т. Сметанин
Атаҕыҥ үөрэммиччэ, өтөр-өтөр, бу диэки тиэстэр буолан эрэҕин ээ! М. Доҕордуурап
Эппит үөрэнэн, сынньаммакка кудуччу охсобут. С. Маисов
◊ Кэтэхтэн үөрэн көр кэтэх
Аны кинилэр бэйэлэрин идэлэринэн үрдүк үөрэх киэһээҥҥи эбэтэр кэтэхтэн үөрэнэр салаатыгар тута киириэхтэрин сөп. «Кыым»

1. аат.
2. Киһи-сүөһү холун төрдүн ис өттө, агдатын кытта ыпсыыта. ☉ Подмышка, пазуха
   Кинигэлэрин …… хонноҕор кыбыммытынан, Микиитэ таһырдьа ыстанна. Амма Аччыгыйа
   Хонноҕун анныгар диэри кэһэн баран, Дьөгүөрдээн харбаата. Амма Аччыгыйа
   Кэнчээри олбуор аанын тахсан Октябрина хаҥас хонноҕуттан ылла, ыга сыһынна. М. Попов
3. көсп. Иһирдьэ диэки киирбит булуҥ сир. ☉ Обособленная часть леса, реки, озера
   Молтой балааккатын хайа хонноҕор туруорара. И. Федосеев
   Бүгүн сарсыарда ыам кэнниттэн, тыа хоннохторугар от оҕуста. А. Федоров. Киһи хараҕын курдук чөҥөрүйбүт соччо улахана суох күөл хонноҕор сиргэ тимириэххэ айылаах үүтээн дьиэ самналлан турара. И. Федосеев
4. даҕ. суолт., бот. Сүрүн уонна туора лабаа икки ардынан үүнэн тахсар умнас (хос сэбирдэх). ☉ Пасынок растения
   Хоннох лабаалары нэдиэлэ ахсын суох гынан иһиллиэхтээх. КЮС ОАПТЭ
   Хоннох салаалар үүнэн таҕыстахтарын ахсын, маҥнайгы сибэккилээх салаа анныгар үүнэр хоннох салааттан уратыларын сонно тута тоноон ылыллар. САССР КОА
   ♦ Хонноҕо аһыллар — тугу эмэ бастаан бытааннык, хорутуута суохтук саҕалаан баран, кэлин кыахтаахтык, кыайыылаахтык оҥорор. ☉ Преодолев скованность, делать что-л. с азартом, увлечённо, раскрыться в полной мере
   Киэһэнэн сөрүүдүйэн, отчуттар хоннохторо аһыллан, хотуурдарын тыастара кууһурҕас. Кэпсээннэр
   [Зоотехник] Уол хонноҕо аһыллан, холуон-холуоннук хамсанан киирэн барда. С. Федотов
   Кэлин улам эрдийэн, сүүрүк ат маҥнай мөдөөннүк ойбохтоот, хонноҕо аһыллан, олуга сыыйа кэҥээн …… үксээн барда. Р. Баҕатаайыскай
   ср. др.-тюрк., тюрк. холтых, колтук ‘подмышка’

1. даҕ.
2. Туох эмэ сүпсүгүн ааһан нус буолбут, сынньалаҥ, чуумпу. ☉ Спокойный, тихий, размеренный, без суеты и тревог (о жизни)
   Биһиги да олох олоруохпут, оҕо төрөтүөхпүт. Биһиги да кэрэ киэһэлэри атаарыахпыт, түптээх нус-хас кэмнэри аһарыахпыт. Т. Сметанин
   Кини нус-хас олоҕор Арай мэник оҕолор Айдааннара иһиллэр. И. Чаҕылҕан
   Нуктуу түстэр эрэ Нус-хас олоҕу түһүүр. С. Тимофеев
   △ Чуумпу, нус бараан (д ь и э н иуоту этэргэ). ☉ Приятный, тихий, уютный (об атмосфере, обстановке в до ме)
   Ол эрээри Молтой Тылбыков муода киһи. Итинник сылаас, нус-хас дьиэтигэр олорбокко, кыһын буоллар эрэ түүлээхтии барар. И. Федосеев
3. Холку быһыылаах, наҕыл майгылаах (киһини этэргэ). ☉ Спокойный, сдержанный (о характере человека)
   Айгылла ураты нус-хас туттунуулаах, киэҥкуоҥ, холку майгылаах үтүө киһи этэ. Н. Лугинов
   [ Хонооһой:] Көҥдөй куоластаах, нус-хас, дьоһуннаах киһи, ол да иһин оҕонньор аатырдаҕа. У. Нуолур
   Күбэйээнэ эмээхсин мырчыстаҕас гынан баран буһуу арыы курдук нүөл, нус-хас, дьоһуннаах сэбэрэтэ ис киирбэхтик иэйэр. И. Данилов
4. сыһ. суолт. Наҕыллык, нус бааччы. ☉ Не спеша, спокойно, без суеты и тревог
   Туох да кыһалҕата суох нус-хас олоруллубута. Амма Аччыгыйа
   Оҕолорун туһугар кинилэр [Чокуураптар] санаарҕыыллара, куттаналлара улам улаатан, нус-хас олорбот буолбуттара. Д. Таас
   Сипсики Силипиэн сарсыарда нус-хас утуйан хаалбыта. Л. Попов
   ◊ Нус-хас буол — нус буол диэн курдук (көр нус)
   Кыыс аргыый ытаан сыҥсыйбыта хайыы-үйэ ааһан, нус-хас буолла. Н. Заболоцкай
   Тойбол арай хара тыа, киэҥ нэлэмэн туундара бөҕөнү кэрийдэр даҕаны, ханна да букатыннаахтык нус-хас буолан кута-сүрэ тохтуур сирин булбатаҕа. Н. Лугинов
   Т өһө да кыараҕаһырҕаттар, эмээхсин кыыһыгар сиэнигэр, күтүөтүгэр кэлэн нусхас буолла. Н. Босиков
   «Атын са наалааҕым, барыта олус үчүгэй буолан, мантан антах дьэ нус-хас буолуом диэбитим баара, оо, аньыылаах да буолар эбит!» — Ааныс санныгар Хобороос тайанна. А. Сыромятникова

I
1. туохт.
1. Атаххынан күүскэ тирэнэн, онтон анньынан, ыраах хайа эмэ диэки ой. ☉ Сделать прыжок, прыгнуть
Дьахталлар тыыннаах балыктар мөхсөн түллэҥнэспиттэригэр, сарылаһа-сарылаһа туора ыстаннылар. Н. Лугинов
Биэтэҥнэс лабааҕа олорор тииҥ мастан маска ыстанан, ыраата охсорго тиэтэйдэ. БХ Иэ. Бэдэр биир ойуунан икки-икки аҥаар миэтэрэни ыстанар. СМС
2. Туох эмэ үрдүттэн, үөһэттэн ыһыктынан аллара ой. ☉ Прыгнуть сверху вниз, спрыгнуть
Күһүҥҥү тымныыга эмпэрэ кытылтан өрүскэ ыстанна. Амма Аччыгыйа
Уол ыскаап үрдүттэн ыстанан түстэ, чаһытын көрдө. Күрүлгэн
Сөмөлүөттэн парашютунан элбэхтик ыстаммытым. «ХС»
3. Тэйэн, көтөн тиийэн ханна эмэ түс, ой (чэпчэки ыйааһыннаах тугу эмэ этэргэ). ☉ Отскочить, отлететь в сторону (о чём-л. лёгком по весу)
Суол ааныгар кыым ыстанара — Ким эрэ кэлиэн билгэлэрэ. М. Тимофеев-Терёшкин
Эрийэ турбут гаайкам сиргэ түһэн, хайа эрэ диэки ыстанна. АПС СБТЛ
Оһохтон тэйиччи олор, таҥаскар чох ыстаныа. «Чолбон»
4. көсп., кэпс. Ыксалынан ханна эмэ тэбин, сүүр, элээр. ☉ Побежать, понестись, помчаться
Манчаары уолчаан бэс мастан тииҥ курдук хачыгырайан түһэ охсоот, дьиэтин диэки ыстанна. И. Гоголев
«Сип-сибилигин», — диэт Ыгытов таһырдьа ыстанар. Н. Якутскай
Өлөксөй түспүт ыалыгар чэйдии түһээт, оҕо сааһын доҕоругар ыстаммыта. В. Титов
2. көмө туохт. суолт. -ы, -а сыһыат туохтууру кытта дьүөрэлэһэн, хайааһын эмискэ, соһуччу буоларын бэлиэтиир. ☉ В сочетании с деепричастиями на -ы, -а, выступая в роли вспомогательного глагола, означает внезапность действия. Уһулу ыстан. Хайа ыстан
□ Суорба таас хайа төбөлөрө булгурута ыстанан түһэллэр. Суорун Омоллоон
Ситим дьирдьигинии түһэн баран «таас» гына быһа ыстанан, дьэллэс гынан тэлгэнэ түһэр. «Чолбон»
♦ Кута ыстаммыт көр кут II
[Лоокуут:] Куйахам күүрдэ, кутум ыстанна! Суорун Омоллоон. Ойуун абааһыта бу дьону тутан сиэтэлиирэ буолуо диэн куттанан, сахалар куттара ыстаммыт. «ХС»
Сахаларга кута ыстаммыт, сүрэ тостубут, сүрүн баттатар диэн өйдөбүллэр бааллар. «Сахаада»
Сүргэтэ ыстаммыт (хамсаабыт) көр сүргэ. Маннык сүрдээх, кэптээх быһыыттан Маһарах сүргэтэ ыстаммыт, кэлбит суолун устун төттөрү дойдутун диэки көтүтэ турда. «Чолбон»
Уйулҕата көппүт (ыстаммыт, хамнаабыт) көр көт I. Молтой сарсыарда халлаан суһуктуйуута Моойторук улуйа былаастаан үрэр саҥатыттан уйулҕата ыстанан уһуктубута. И. Федосеев
Кыра оҕо барахсан, уйулҕата ыстанан, утуйа сытан түлэкэдийэн, хаһыытаабытынан ыстанан турар. И. Федосеев
Абааһыттан куттанан уйулҕалара хамсаан, Наахаралар оҕолорун, дьахталларын хаалларбыт сирдэригэр тиийдилэр. «Чолбон»
Уот ыстанарын (ыстаммытын) курдук көр уот II. Дьэбдьиэскэ олус омуннаах, уот ыстанарын курдук, үөҕэн да ыыттаҕына көҥүлэ. Амма Аччыгыйа
Мария Александровна Ноойдуун холбоспутун усталаах туоратыгар уот ыстаммытын курдук биирдэ оҕоломмута. Д. Очинскай
Толкуйдаабакка эрэ уот ыстаммытын курдук үүрэр-түрүйэр дьаһал төһөҕө да сүүрүҥүй буоларын Софья Кирилловна бэркэ билэр. «Кыым»
◊ Дэлби бар (ыстан) көр дэлби
Эһэ бастаан сааны сэрэнэн-сэрэнэн сыллаан көрдө, дэлби ыстанан тыаһыа диэбиттии туттар. Р. Кулаковскай
Дьөлө ыстан көр дьөлө. Маска буулдьа түспүт сирэ дьөлө ыстанна. <Күлэн> тэһитэ (тэһэ) бар (ыстан) көр тэһэ. Аһаҕастык, улаханнык күлэн тоҕо барбытыгар: «Бу киһибит туох буолан соҕотоҕун тэһитэ ыстана олорор?» — дэспиттэрэ. В. Яковлев
Уһуну ыстан (ыстаныы) көр уһун II. Бүгүҥҥү дьарыкка оҕолор уһуну ыстаннылар. Үлтү бар (ыстан) көр үлтү. Таһырдьа эмискэ этиҥ сааллар тыаһа үлтү ыстанна. Күрүлгэн
Хабырыта ыстан көр хабырыта. Халлаан диэки хабыр тыас хабырыта ыстанна. «ХС»
II
ыстаа 1 диэнтэн атын
туһ. Бэлэм ыстаммыты ыйыстан бараммыт, өссө ыыс-бурут тыллаахпыт. Тумарча