1) чудный, дивный; чудесный; необыкновенный; 2) необычайный, странный; со странностями; араас дьиктилээх киһи человек со всякими странностями.

сыһ. Ханна да хатыламматтык. ☉ Необычно, необыкновенно, исключительно, так, как нигде больше
Халлаан кэрэтэ диэн ураты буолар: Чаҕылҕан дьэгинник манна сырдыыр, Киниттэн кутуҥ эйиэнэ куойар. Таллан Бүрэ

1. чудо || чудесный, необыкновенный; дьикти үчүгэй необычайно хороший, красивый; дьикти ырыа чудесная песня; дьиктини көр = увидеть чудо; 2. необычайный, странный; дьикти быһыы странное поведение.

сыһ.
1. Ууһа-урана, тупсаҕайа, сатабыла суохтук; маратык. ☉ Топорно, грубо, несуразно
Уолчаан баттаҕын саха кыптыыйынан салаҥнык кырыйбыттар. И. Гоголев
Хайдах эрэ салаҥнык уураан ылбыта. Далан
Салаҥнык, симиктик Санаабын этэрим, — Санаата суох, мэник Күлүүнү истэрим. И. Чаҕылҕан
2. кэпс. Наһаатык, олустук. ☉ Необыкновенно, чрезвычайно (о проявлении чего-л. в высшей степени — напр., радоваться)
Тойонноро, кыыһын аҕалбыттарын көрөн баран, туох да салаҥнык үөрэр. Саха ост. I
Самаан сайын салалыннаҕына, Саха сирин алаастара Салаҥнык да киэркэйэллэр! И. Данилов

1. даҕ. Киһи сөҕүөн курдук, киһини дьиктиргэтэр. ☉ Необыкновенный, восхитительный, приводящий в изумление. Остуоруйа диэнинэн норуот бэйэтин баҕатын, эрэлин, олоҕун-дьаһаҕын туһунан этэр, кэрэхсээн истиллэр дьикти-дьиибэ, фантастическай кэпсээннэрэ ааттаналлар. Саха фольк.
2. аат суолт. Киһи өйдөөбөт, киһи өйүгэр баппат түбэлтэ, көстүү. ☉ Что-л. странное, непонятное, невразумительное
   Дьэ дьикти-дьиибэ буолар эбит - үрүҥнэр былаастарыгар киһини уматар сокуон баар эбит, хабала умайар сокуона суох эбит. П. Ойуунускай
   Тыый! Дьикти-дьиибэ буолар, Туох баар барыта саҥарар. Баал Хабырыыс

ньыламан маҥан — 1) уус-уран литэрэтиирэҕэ ыраас, үчүгэй сирэйдээх киһини ойуулуур халбаҥнаабат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет, описывающий белизну лица (в художественной литературе)
[Алааппыйа:] Эн, эдэр дьахтар, туох буолуоҥуй, аһыыҥ ааһыа да көссүүгэ баҕарыаҥ — көссүү көстүө, эргэ баҕарыаҥ — эр көстүө, сирэйиҥ ньыламан маҥан, бэйэҥ эдэргин. П. Ойуунускай
Чугаһаабыттарын кэннэ көрбүтүм: биирдэстэрэ хара бытыктаах үөс курдугунан көрбүт киһи, доҕоро — эдэр ньыламан маҥан оҕо киһи эбит. Н. Неустроев
Кыынньар кэргэнэ Өкүүчэ ханалдьыйа хаампыт ньыламан маҥан дьахтар. А. Фёдоров; 2) сиилээн. Ис киирбэҕэ суох аһара маҥан сирэйдээх (үксүгэр дьахтар туһунан). ☉ Белый, как тесто; необыкновенно белолицый (о женщине)
Хабаҕар диэри хатыр маҥан, тыһыгар диэри ньыламан маҥан, туйаҕар диэри түмэлдьи маҥан (өс хоһ.). Кини, тыһы кырынаас курдук ньыламан маҥан оҕолорун барыларын саакка киллэртээтэ. Н. Якутскай
Эн, ньыламан маҥан, хантан көһүннүҥ! Көстөөтүн Мөрүөн Саабыһы харааччы иирдэн кэбистиҥ. И. Гоголев

даҕ., фольк.
1. Инники саллайан тахсыбыт, улахан (хол., көтөр кынаттаах баһын туһунан). ☉ Выступающий вперёд, крупных размеров (напр., о голове мифических птиц)
[Оҕо хотой кыыл] санаабыт сирин хоту салбар баһа салалынна, садаҕа кутуруга тимиэрийдэ. Эрилик Эристиин
Тойон эһэм, салбар баскын салайабын, куйаар кутуруккун хомуйабын. ПЭК ОНЛЯ II
△ Сүүнэ улахан. ☉ Необыкновенно большой (напр., о богатырском кнуте)
[Бухатыыр] Аҕыс салаалаах, Салбырҕастаах сарыы быалаах Салбар көмүс кымньыытынан Күөс эти Көҥү далайда, Хаарбах эти Хайа сырбатта, Солуур эти Тоҕо оҕуста. Күннүк Уурастыырап
2. Олохтоох, дьоһуннаах, улахан (хол., санаа). ☉ Первостепенной важности, имеющий исключительное значение (напр., о намерении)
[Ньургустай Кулун Куллустуурга:] Доҕоруккам оҕото-о! Уордайыма даа, киһи буолар кэрэмэс кэскилбитин тэриниэх даа, саха буолар салбар салааһыммытын сананыах даа. ПЭК ОНЛЯ V

даҕ.
1. Олус сырдык, киһи хараҕа саатар (хол., күн уотун этэргэ). ☉ Яркий, ослепительный (напр., о солнечном свете)
Кыараҕас дьиэ түннүгүнэн чаҕылхай сайыҥҥы күн, көмүс кыырпаҕы ыспыт курдук, …… тыккыраан түһэн, оҕону сыламнатта. Күндэ
Дьон харахтара чаҕылхай сырдыктан саатан симириктэстилэр. М. Доҕордуурап
Арай …… сарсыарда халлаан халлан хаалла, хаһан да хаардаабатах-ардаабатах курдук чаҕылхай күн чэмэлийдэ. П. Егоров
△ Сырдык, ыраас (хол., халлааны этэргэ). ☉ Ясный, светлый, чистый (напр., о небе)
Чаҕылхай сарсыарда, киһи хараҕа саатар. Н. Габышев
[Таня] сааскылыы чаҕылхай күннэр кэрэлэрин оччо кэрэхсээбэккэ сырытта. М. Доҕордуурап
2. көсп. Ураты үчүгэй, сөҕүмэр (хол., киһи талаанын этэргэ). ☉ Уникальный, исключительный, необыкновенный, яркий (напр., о таланте)
[Эллэй] эпиитэттэрэ …… хоһоону эрчимнээх, тэттик уонна чаҕылхай оҥороллор. Софр. Данилов
Попов учуутал көрүҥүнэн кыра уҥуохтаах …… эрээри, …… хатааһын чолбонун кэриэтэ чаҕылхай киһи этэ. С. Федотов
Саха тылынан уус-уран айымньыта баайынан, чаҕылхайынан …… бэрт элбэх чинчийээччини сөхтөрбүтэ. БСИ ЛНКИСО-1994

туохт.
1. Билэргин (билбиккин) дьоҥҥо эт, тылгынан тиэрт. ☉ Рассказывать, сообщать что-л., извещать о чем-л.
Сөдүөччүйэ …… оргууй кэпсээн барда. Амма Аччыгыйа
[Күлүк:] Бэйи эрэ, эн бэркэ мин төрдүбүн билиэххин баҕараҕын ээ, кэпсиим даҕаны. А. Софронов
Кини тугу кэпсээбитин барытын мин итэҕэйбитим. Н. Якутскай
2. Сахалар көрүстэхтэринэ эҕэрдэлэһэр тыллара (үксүгэр кэпсиэ диэн ф. тутлар). ☉ Обычная форма приветствия у якутов (чаще употр. в ф. кэпсиэ)
[Утары:] Кулуба кэпсиэ. Хайдах-туох олороҕут? [Кулуба:] Үчүгэй. Эн кэпсиэ. Н. Неустроев
[Мукуйук:] Кэпсиэ, оҕонньоор! [Мэхээлэ оҕонньор:] Суох истибэтим, эн кэпсиэ. Күндэ. Дьиэлээх тойон, Уйбаан аҕата, Дэлиһиэй аан аһан ыйытар: «Ылдьаа, кэпсиэ!» Дьуон Дьаҥылы
◊ Кэпсиир киэп аат., тыл үөр. — хайааһын дьиҥ-чахчы буолбутун, буола турарын эбэтэр буолуохтааҕын көрдөрөр киэп. ☉ Изъявительное наклонение
Мэҥэ таастар суруктарыгар соруйар, усулуобунай, кэпсиир киэптэр туттуллаллар. АНК БТТ
Кэпсиир киэп билиҥҥи, хас да ааспыт, кэлэр кэмнээх, биир уонна элбэх ахсааҥҥа үс сирэйинэн уларыйар. АНК БТТ. Кэпсиэхтэн кэрэ — олус үчүгэй, кэрэ. ☉ Потрясающий, удивительный, необыкновенный, прекрасный, словами не выразить до чего хорош
Оо, дьэ, кэпсиэхтэн кэрэ, этиэхтэн дьикти — айылҕа ийэ барахсан алыс да силигилээбит. П. Ойуунускай
Оо, эдэр саас, эдэр саас! Ааспыта быданнаабытын кэннэ эргиллэн көрдөххө, кэпсиэхтэн да кэрэ, этиэхтэн да эриэккэс эбиккин эн! Софр. Данилов. Көрүөхтэн күндү, кэпсиэхтэн кэрэ кыыс дьахтары көрүстэххинэ — били хаҥас илиигин уунан баран, бэйэҥ диэки такыс гын даа… Н. Павлов
ср. уйг. гэп, кирг. кеп ‘слово, речь, разговор, беседа; серьезный разговор’, алт. кепше ‘шамкать’

I
дьүһ. туохт. Этэ-сиинэ суох, олус ырыган, дьүдьэх буол. ☉ Быть чрезмерно худым, тощим, костлявым
Ырайа дьүдьэйбит Ырыган ыт оҕото Уулуссаҕа муммутун Уйадыйа көрбүт Эһэ оҕото эрэйдээх …… Дьоҕус уйатыгар Дьукаах ылбыт. «ХС»
♦ Ырайар ыт сөбүлээб. — харса-хабыра суох, сиэр-майгы диэни билиммэт, аһынары-харыһыйары билбэт, кэрээниттэн тахсыбыт киһи. ☉ Очень жестокий, безжалостный человек, сущий пёс (букв. тощая собака)
«Ырайар ыт ити буоллаҕа буолуо», — дии санаата кини [Левинсон — кырасыабай эписиэри]. А. Фадеев (тылб.)
Ардыгар кулут дьон дьиҥигэр — Адьас ырайар ыттар: Таһыырдаах тойону кинилэр Эбии күүскэ таптыыллар. Н. Некрасов (тылб.)
ср. др.-тюрк. ар, алт. ары ‘уставать, утомляться; тощать, худеть’
II
аат.
1. Христианскай итэҕэл үөрэҕинэн айыыта-харата суох киһи өллөҕүнэ, дууһата үйэ-саас тухары дьоллоох олоҕу олорор Үөһээ дойдута. ☉ Место, где, по христианским религиозным представлениям, души умерших праведников пребывают в вечном блаженстве, рай. Ойуун ойоҕо ырайга тахсар, аҕабыыт ойоҕо аакка түһэр (өс хоһ.)
Адам эрэйдээх Еваны эккирэтэн ырайтан маппыта, бүтүн айбыт таҥара сокуонун умнубута. П. Ойуунускай
Хартыына ортотугар Христос дьону айыыларынан-хараларынан көрөн ырайга уонна аакка атаартыыр. Далан
2. кэпс. Кыһалҕата суох, нус-хас, дьоллоох олох. ☉ Прекрасные условия, обстановка для спокойной, счастливой жизни, рай
Сахам сирэ — миэхэ ырай. В. Гольдеров
Онно оҕо олоҕор Дьиҥнээх ырай көрсүбүтэ, Ардыгар «мэник-чолоҕор» Аатырара сүппүтэ. «ХС»
◊ Сирдээҕи ырай калька. — ырайга тэҥнээх олус кэрэ сир-дойду. ☉ Необыкновенно красивое место, где можно счастливо и безмятежно жить, земной рай
Мин бу сирдээҕи ырайга туран аан дойдуга саамай кытаанах килиимэттээх Сахам сирин ахтабын. Далан
[Шевченко] «Түүл» диэн …… поэматыгар, буржуазнай суруйааччылар сирдээҕи ырайынан ааттаабыт Украиналарыгар утары туруоран, дьиҥнээх Украина киһи сүрэҕин-быарын уйадытар ынырык хартыынатын ойуулаабыта. Софр. Данилов. Ырай дойдута калька. — дьол-соргу тосхойор сирэ-уота. ☉ Рай земной, обетованная земля
Улам-улам дууһабар, сүрэхпэр чэпчэки-чэпчэки буолла — туох да омуна суох ырай дойдутугар үктэнэн эрэрдии сананным. «ХС». Ырай олоҕо калька. — кыһалҕата суох, дьоллоох олох. ☉ Счастливая, безмятежная, райская жизнь
Уруккуга холуйдахха, ырай олоҕо саҕаланна. Н. Босиков
Оччолорго дьадаҥы киһиэхэ ырай олоҕо тиксибэтэҕэ. «ХС»
Кэргэнин, оҕотун, дьонун ортотугар ахтылҕанын таһааран, уоппускалара диэн ырай олоҕо буоларын этинэн-хаанынан саҥардыы билэн эрэр. «Чолбон»