Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, ньил-, ньир-, ньич- диэн саҕаланар олохторго сыстар: ньип-ньиллиргэс, ньип-ньирилэс, ньип-ньиччэҕэй. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на ньил-, ньир-, ньич-: ньип-ньиллиргэс ‘сильно хлюпающий’, ньип-ньирилэс ‘сильно гудящий’, ньипньиччэҕэй ‘совершенно мокрый’
Тыаһа диэн бэйэкээннээх биир кэм күп-күүгүнэс, бап-бааҕынас, ньип-ньиллиргэс үлүгэр. Күннүк Уурастыырап
От-мас барыта ньип-ньиччэҕэй. Н. Якутскай
Биһиги дьоммут уулара бэрт, утуйдахтарына муннуларын тыаһа бип-бирилэс, ньип-ньирилэс. В. Тарабукин

титирээ диэнтэн дьаһ
туһ. Эмискэ тэргэннэр эстэр тыастара, Сири титирэтэ Ньирилэһэн бардылар. Күннүк Уурастыырап
Тыал кыһыҥҥылыы таҥна илик инчэҕэй эттээҕи супту титирэтэр. Сэмээр Баһылай
Кумахылаабыт киһи кыраадыһа үрдүүр, ол кэмҥэ титирэтэр. ББЕ З

I
ньиккирээ диэнтэн холб. туһ. «Ыы, оокколорум!» — диэт, оҕонньорбут ытаан барда
Биһиги эмиэ бары ытаан ньиккирэстибит. М. Доҕордуурап
Сайылык сирдэргэ саҥа төрөөбүт ньирэйдэр ойуоккалаабыттара, үрдүк кырдалларга үөр сылгылар кистээн ньиккирэспиттэрэ. П. Филиппов
Нэдиэлэлээх ардахтар Ньиккирэһэн бүттүлэр, Күрэҥ баата былыттар Күдээриһэ көттүлэр. С. Тимофеев
Тыа үрдүнэн түүҥҥү буомбаһыт сөмөлүөттэр ньирилэһэн, ньиккирэһэн илинтэн арҕаа аастылар. К. Симонов (тылб.)
II
даҕ. Бүтэҥитик ньирилиир тыастаах. ☉ Издающий непрерывный глухой шум (напр., о ливне)
Самыыр да тохтообот, Сата да бохтообот. Сир-дойду ньиккирэс, Сирилэс, ньирилэс. Күннүк Уурастыырап

I
бирилээ диэнтэн холб. туһ. Массыыналар утуу-субуу собуоттанан, көҕүспүттүү бирилэһэ түстүлэр, харахтарын уоттара тула саба барыйан турар хараҥаны силэйбиттии сандаарыҥнастылар. «ХС»
«Москвич», «Волга» массыыналар Бирилэһэн ааспахтыыллар, — Сыһылла сылайбыт атахтар Сайыһа эрэ хаалаахтыыллар. М. Тимофеев
II
даҕ. Биир күдьүс «бирр» диэн эрэр курдук тыастаах. ☉ Издающий равномерный глухой звук
Син бултуйуох курдук эбиттэр да, биһиги дьоммут уулара бэрт — утуйдахтарына муннуларын тыаһа, тыраахтар айаннаан иһэрин курдук, бап-барылас, бип-бирилэс, ньип-ньирилэс. «ХС»

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, ба-, баа- – диэн саҕаланар олохторго сыстар: бап-бааҕынас, бап-барылас, бап-бачыгырас. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательных, присоединяемая к основам, начинающимся с ба-, баа-: бап-бааҕынас ‘очень низкий, густой (звук)’, бап-барылас ‘громкий, сильно рокочущий’, бап-бачыгырас ‘очень резкий, трескучий’
Тыаһа диэн бэйэкээннээх биир кэм күп-күүгүнэс, бап-бааҕынас, ньип-ньирилэс үлүгэр. Күннүк Уурастыырап
Хобороос суорҕанын арыйа баттаата, титириир ыарыынан ыалдьыбыттыы, тииһэ тииһигэр охсуллан лычыгыраата, бап-бабыгырас буолла. И. Гоголев
Айаҕын иһэ бап-баллырҕас үөхсүү, тииһин хабырынар тыаһа кыпкычыгырас. Н. Якутскай
Ардах түһэрэ эмискэ күүһүрэн кэллэ, хаппыт буорга түһэр тыаһа бап-барылас, тип-тигинэс буола түстэ. И. Сысолятин

I
тибигирээ диэнтэн холб. туһ. Өр-өтөр буолбата, кэннибинэн үөһэ ат туйаҕын тыаһа иһилиннэ
Адьас субу тибигирэһэн кэллилэр. Р. Кулаковскай
Маннык сулумаасы буола олордохторуна, тиҥилэхтэр тибигирэстилэр, аан нөҥүө саҥалар чубугурастылар. «ХС»
«Түстүлэ-ээр!» — эмиэ туйахтар тибигирэстилэр. «Чолбон»
II
даҕ. Быыстала суох «тип-тип-тип» диэн эрэр курдук тыастаах, оннук тыаһыыр. ☉ Издающий дробный стук, топот
Дьон сүрэҕэ бүтүннүүтэ тип-тибигирэс буолар. Биллибэт күүс кинилэри абылыыр. Л. Попов
Курулас ардах кутта, Тулам ньирилэс, күлүмнэс! Ол дууһабын уйуһутта — Тилэҕим тибигирэс! «ББ»
Истиэп иһигэр тибигирэс тыас бөҕө буолла, …… кини матасыыкыллаахтар этэрээттэрэ иһэр эбит диэн билэ оҕуста. А. Фадеев (тылб.)

тыаһы үт. туохт.
1. Тохтоло суох бүтэҥи куугунас, ньирилэс тыаһы таһаар. ☉ Издавать глухой непрерывный рокочущий шум
Эбэ уута күүгэннирэ-күүгэннирэ өрө оргуйан, барылыы, хааҕыныы аҕай сытар эбит. Суорун Омоллоон
Хааҕынаата, Күүгүнээтэ, Халлырҕаата, Күллүргээтэ. Күннүк Уурастыырап
Иһийэн турбут тайҕа тыраахтар тыаһынан, дьон күйгүөрүнэн дьигиһийэ, хааҕыныы түспүтэ. И. Федосеев
2. Кэһиэҕирбит, иһиллэр-иһиллибэт куоласкынан саҥар, хаһыытаа. ☉ Говорить хриплым, сиплым голосом
Шкипер ону-маны дьаһайан кэлэр-барар, мотуруостарын соруйан тугу эрэ хааҕыныыр. Н. Якутскай
Кэннилэриттэн оҕонньор көҥүл көттүм диэн олус үөрэн ыллаан хааҕынаата. «Чолбон»
п.-монг. хаҥгина ‘звучать, бряцать, шуметь’

аат.
1. Өстүөкүлэни, хартыынаны уо. д. а. бурууһунан, былааҥканан тулалыы туттарарга аналлаах түөрт муннуктаах, ньолбоҕор эбэтэр атын быһыылаах оҥоһук. ☉ Четырехугольное, овальной или иной формы скрепление из брусьев, планок для обрамления стекла, картины и т. п. Кыһыл көмүс дуйдаах араама иһигэр кыыс оҕо кылааннааҕа кынталлан олорор үһү. Софр. Данилов
Маайа ыллыы-ыллыы, мас араамаҕа тиириллибит холустаҕа Ленин мэтириэтин оһуордуу олорор. С. Ефремов
2. Түннүк маһа өстүөкүлэтин кытта. ☉ Оконная рама со стеклом
Хастаева эргиллээтин кытта, Надежда Алексеевна түннүгүн арааматын тыастаахтык саба тарта уонна остуолугар баран олордо. Софр. Данилов
Дьиэ иһэ тымныы, эркин, куул бүрүөһүннээх түннүктэр араамалара кырыарбыттар. Н. Габышев
3. тех. Туох эмэ көҥдөй бэйэтэ, дьардьамата (хол., массыына, тыраахтар). ☉ Каркас, корпус чего-л. (напр., машины, трактора). Мастарыскыай олбуорун иһигэр хас да массыына араамата сытар
△ Сындыыс тимирдэри эбэтэр мас буруустары бэйэ-бэйэлэригэр муннуктуу тиксиһиннэртээн туттарыллыбыт техническэй оҥоһук. ☉ Техническое приспособление в виде скрепленных под углом друг к другу брусьев, балок
Ити кэмҥэ мас эрбиир арааманан ХТЗ тыраахтар дьиэ истиэнэтэ буолар мастары хайытан тыас-уус ньирилэс. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Уһуннук сатараан, дуораһыйан тыаһаа, иһилин (тыаһы, саҥаны этэргэ); сатарыт, дуораһыт (киһини этэргэ). ☉ Звучать протяжно, громко, раскатисто (о звуке, речи); говорить, петь протяжно, громко, раскатисто
Аҕала сатаан алларастаан сатаарыйан иһэн Павло ах барбыта. Софр. Данилов
Тип-тигинэс, ньип-ньирилэс сири-халлааны дьигиһитэр тыас өрө сатаарыйда. Т. Сметанин
Тыас-уус кыһыҥҥы дьыбарга ордук тэптэн сатаарыйа, бааҕыныы-биигинии, ньиргийэньириһийэ олорор. В. Яковлев
Сайылык, сыһыы тулатынан Саҥа-иҥэ сатаарыйда. С. Васильев
2. Чаҕаарытан улаханнык саҥар; ыллаа, чаҕаарый, чаҕаарыт. ☉ Говорить, петь громко и протяжно высоким голосом
Икки илиитин даллаччы туттан сапсына-сапсына, ыллаан сатаарыйбытынан барда. Амма Аччыгыйа
«Уоскуйдугут дуо? Чэ эрэ, кэпсээҥ!» — Николаевич сатаарыйа түстэ. А. Сыромятникова
Кинини кытта хатыһан, Сэмэнчик тугу эрэ ыллаан сатаарыйда. М. Доҕордуурап

аат.
1. Киһи баар, олорор эйгэтэ бүтүннүү, киһи тула өттө барыта (араарыллыбакка, биир кэлим өйдөбүл быһыытынан). ☉ Окружающий человека мир в его единстве, как целое, неделимое понятие (букв. небо-земля)
Сир-халлаан киэҥ киэлитин маҕан баатанан бүөлүү анньан кэбиспит курдук, им-ньим буолла. Амма Аччыгыйа
Тип-тигинэс, ньип-ньирилэс сири-халлааны дьигиһитэр тыас өрө сатаарыйда. Т. Сметанин
Сир-халлаан биир будулхай күөх өҥнөннө. Н. Павлов
2. Аан дойду барыта; сир саара. ☉ Вселенная; мир, мироздание
Көстөркөстүбэт аан дойду, сир-халлаан үөскүү иликтэринэ, маҕыньыыт тыал тардыытынан, уоттаах салгынтан аан маҥнай күн үөскээбит эбит. П. Ойуунускай
[Кубаача] Ый курдук ырааҕынан мэлэҥнээн, Сирдэри-халлааннары эргийдэ. С. Васильев
Сир-халлаан куйаарын бүтүннүүтүн туһунан орто үйэтээҕи өйдөбүллэр сыыһа этилэр. АЕВ ОҮИ
♦ Сир-халлаан икки ардыгар кэпс. — көрүүтэ-истиитэ суох, мээнэ. ☉ На произвол судьбы; между небом и землёй
Өлөөнө эдэр сааһыгар дьонноро эрдэ өлөннөр балта Татыйааналыын иккиэйэҕин сир-халлаан икки ардыгар хаалбыттара. «Кыым»
Кулууптарын ситэрбэккэ сир-халлаан икки ардыгар хаалларалларыгар тиэртилэр. «ХС»
Ыанньыга түөрэтэ үс сайылыкка тарҕаһан, хаар-самыыр, хаһыҥ да түһүө диэбэккэ, сир-халлаан икки ардыгар сылдьаллар. «Кыым»