несов. 1. (продувать) курдаттыы үр, үргүй; 2. (просвечивать) курдары көһүн, ыйдаҥар; солнце сквозило через щели күн хайаҕастарынан курдары көстөрө; 3. перен. (замечаться) курдаттыы көһүн, көһүн.

дьүһ. туохт. Маҥан, үрүҥ буолан, туртайан көһүн. ☉ Быть, казаться ослепительно белым, выделяться ярко-белым цветом
Куобах ойуур быыһынан үрүҥ мээчик курдук сүүрэн туналыйда. Н. Якутскай
Таһырдьа Саха сирин үрүҥ түүнэ туналыйбыт. Сирхаллаан бүтүннүүтэ чараас да чараас үүт-үрүмэ салгынынан бүрүллүбүт курдук. Софр. Данилов
Саҥа түспүт ыраас хаар туналыйар. Н. Лугинов
ср. монг. тунгалаг ‘чистый’, с.-юг. туҥнал ‘просвечивать насквозь’

дьүһ. туохт. Туох эмэ (үксүн тыа) быыһынан сырдаан көһүн. ☉ Просматриваться, просвечивать сквозь что-л. (напр., между деревьями)
Биир истребитель эмискэ таҥнары хойуостаммыта уонна тыа быыһынан сэндэлийэн көстөр күөл диэки сурулаан түспүтэ. М. Ефимов
Өлүөскэ сэрэх соҕустук уҥа-хаҥас көрүөлүү иһэн, уҥа диэки халлаан сэндэлийэн көстүбүтүгэр туораан, хайа үрдүттэн үрэҕи одуулаһан турда. Н. Габышев
Үрэҕин омооно синньээтэр-синньээн бүтэн барда, онтон ыйдаҥаҕа маар сэндэлийэн көһүннэ. ФП МХ

туохт. Чарааһаа, убаа, сэдэхсий. ☉ Становиться редким, редеть
Онтон хаары бүрүммүт хойуу ойуур улам арыттанан, сэндэҥэрэн баран, бөдөҥ бэстэринэн бүүрүктэнэн бүттэ. Амма Аччыгыйа
Тыа арыый сэндэҥэрбитигэр, иннигэр оһох үөлэһиттэн кыымнар кыламнаһа көтөллөрүн хара бэкир киһи көрдө да, сирэйинэн умса баран, түөрт атах буолан сыылынна. Е. Неймохов
[Хатыҥ чараҥ] уруккута хойуу мастаах эбит да, кэрдиллэн-кэрдиллэн, улаханнык сэндэҥэрбит. «ХС»
△ Убаан, сэдэхсийэн, уҥуоргу өттө көстөр буол (тыаны этэргэ). ☉ Просвечивать, проглядываться, просматриваться сквозь редкий лес
Эниэни дабайааттарын кытта тииттэр быыстарынан алаас сэндэҥэрэн көһүннэ. Софр. Данилов
Кырдьык бара түстэхпинэ — мастар быыстарынан Бүлүү эбэ сэндэҥэрэн көстүө. ПН ДЫ
Хопто [ыт аата] ойуур быыһынан тэбиннэ. Иннилэрин диэки тииттэр сэндэҥэрэн көстөллөр. «ХС»

дьүһ. туохт. Ыраахтан, эбэтэр туох эмэ иһиттэн мөлтөхтүк чаҕылыйан көһүн (үксүн кыра эбэтэр туох эмэ быыһынан көстөр уот, сырдык туһунан). ☉ Светиться ярким пятном издали или просвечивать сквозь что-л., сверкать
Күн саҥа кылайа тахсан эрдэҕинэ, эмискэ тымныы тыал сирилэччи үрэн барар. Н. Якутскай
Арай холумтан түгэҕэр икки кыһыл чох куоска хараҕыныы кылайар. И. Гоголев
Айанньыттар саҥата суох суолга туруннулар. Аҕыйахта хаамааттарын кытта ыраахтан уот кылайан көһүннэ. И. Данилов
△ Олус кыра буолан нэһиилэ көһүн. ☉ Едва виднеться, просматриваться (о чем-л. мелком)
От быыһыгар кылайбыт уйаҕа атахпыт курдурҕаччы үктүүр тыаһынан суоһуу чугаһаатахпытына эрэ, [ийэ чыычаах] тырыбынайа көтөн тахсара. П. Аввакумов
Сэмэнчик саҕатын туруорунан баран, тулуубунан саба сууламмыт, хараҕа эрэ кылайан көстөр. Н. Якутскай
♦ Кылайан турар кырдьык — кыларыйар (кыларыйан турар) кырдьык диэн курдук (көр кыларый)
Мин хаһыат алҕаһы таһаарда диэни олох ылымаппын. Кылайан турар кырдьыгы суруйбуппут диэн баран букатын төлөрүппэппин. «Кыым»
тюрк. кылай

I
туохт. Ыраахтан эбэтэр хараҥаҕа маҥхайан, сырдаан көһүн. ☉ Неясно белеть, смутно просвечивать издали или в темноте (о чём-л. белом)
Күөл мууһа, күөх халлаан курдук көҕөрөн, тунааран көстөр эбит. Н. Заболоцкай
Сүөдэр оргууй төбөтүн өндөтөн көрбүтэ — ийэтин оронун сыҥаһатыгар хараҥаҕа маҥан таҥас тунаарара. П. Аввакумов
Хаар үрүттэммит үүт курдук тунаарар. А. Фёдоров
ср. каракалп. түнериу ‘мрачнеть, помрачнеть’
II
1. аат. Туох эмэ сырдаан көстүүтэ. ☉ Лёгкая, застилающая что-л. пелена, дымка
Күөх хонуу үрүҥ тунаарынан бүрүллэн көстөр. П. Аввакумов
Халлаан оройо күп-күөх тунаар, онтон саҕахха намтаан истэҕин ахсын кылбайдар-кылбайан тымныынан тыйыһырбыт. Э. Соколов
Туундара! Эргиччи хаар да хаар, уҥуоргута-улаҕата көстүбэт үрүҥ тунаар! ГНА ТС
2. даҕ. суолт. Сырдаан көстөр. ☉ Застилающий пеленой, дымчатый
Куораты үрдүнэн эмиэ да былыт, эмиэ да туман — тунаар күдэн ыйаммыт этэ. Далан
Туруук хайа тумсугар Тунаар буруо унаарыйда. Эллэй
Тунаар толооннору үрдүлэринэн туйаарар чыычаахтар туойан дьырылаттылар. Д. Таас

туохт.
1. Тугу эмэ курдары эбэтэр быыһынан сырдаан көһүн. ☉ Просвечивать, виднеться сквозь что-л. Дьиэ үрдүк хаптаһынын быыһынан халлаан ыйдаҥаран көстөр. Эрилик Эристиин
Тыа быыһынан күөллэрэ ыйдаҥаран көстүбүтүгэр, сааларын иитээри тохтообуттар. Н. Борисов
Арай, хаҥас диэки, барыахтаах туһаайыыларыттан сүүрбэччэ миэтэрэ холобурдаах туора, туох эрэ ырааһыйа ыйдаҥаран көстөргө дылы. «Чолбон»
2. Курдаттыы көһүн. ☉ Просматриваться насквозь
Ураһалара аҥаардас биир хос эргэ тордоҕунан бүрүллүбүт, онон бары өттүнэн ыйдаҥаран турар. А. Софронов
Сандааран көстөр Сараһын тириитэ сарапааннаах, Ыйдаҥаран көстөр Ытык тириитэ ыстааннаах. П. Ойуунускай
Таһыттан бэрт кыра да сырдыгынан ыйдаҥарбатах, кыараҕас, бүтэ кырыарбыт муус түннүктэр, ньуурдара туртарыһан көстөллөр. Эрилик Эристиин
3. көсп. Билин, биллэн кэл (туох эмэ сырдык чинчи, бэлиэ туһунан). ☉ Неявно проявляться, брезжить (о чём-л. светлом — напр., о чувстве)
Кини хара бараан сирэйигэр түспүт сырдык, ыраас мичээригэр дьоҥҥо ис сүрэхтэн үтүөнү баҕарыыта ыйдаҥаран көстөрүн Леля бэлиэтии көрдө. Айысхаана
Кини санаатыгар сопхуос …… барыстаахтык үлэлиирин ситиһэргэ биир ыллык суол ыйдаҥаран көстөргө дылы буолла. В. Протодьяконов
Дьон кэпсэтэрин кэтээн көрдөххө, уйгулаах олох кэлиэхтээҕэ ханан даҕаны ыйдаҥаран көстүбэт. «Кыым»

I
туохт. Былыт бүтэй сырдаан көһүн (күн туһунан). ☉ Слабо просвечивать, пробиваться сквозь облака (о солнечных лучах)
Күн былыт быыһынан ылбайан эрэр. ПЭК СЯЯ
ср. др.-тюрк. йал ‘гореть’, монг., бур. йалба ‘гореть’
II
аат.
1. Балык ыамата, оҕото, искэхтэн тахсан саҥа улаатан эрэр быыкайкаан балык. ☉ Малёк, молодь (рыбы)
Биир ылбайы сэттэтэ уоппукка дылы (өс ном.). Ол үрэххэ икки балык сылдьара, Икки балык оҕото, икки ылбай. И. Чаҕылҕан
Кэргэттэрбин, ыалдьыттарбын Күстэҕинэн, ылбайынан Күндүлүүрүм, маанылыырым Кыра эбит, адьас кыра. М. Тимофеев
2. түөлбэ. Күөнэх. ☉ Мелкая озёрная рыба, вид гольяна
Мин Уу кыыһынабын, Балык балтынабын, Майаҕастан мааныбын, Ылбайтан ырааспын Күстэхтэн күүстээхпин! С. Данилов
Уойбут ылбайы тууттан таһаараат, буһаран сиир үчүгэй да буолара. «ХС»
ср. шор., койб., саг. йылмай ‘белый кускуч (рыба)’

сыһ.
1. Көҥдөй гына. ☉ Насквозь (просверлить)
Уулаах отон, сугун уутун таба муоһа көҥдөйдүү хаһыллыбыт чааскытыгар, буор көһүйэҕэ аҕалан биэрэллэр. «ХС»
2. Курдаттыы. ☉ Насквозь (видеть, просвечивать)
Ити Ньукулай кырдьаҕас миигин көҥдөйдүү көрөн олорор буолуохтаах. Болот Боотур
Тула өттүнээҕи барыта көҥдөйдүү көстө турар туох эрэ дьэрэкээн ойуулаах сиидэс дуу биитэр үрүҥ маарыла дуу быыһынан саба тардыллыбыт курдук буолла. Н. Заболоцкай
Кудельскай булкуурдаах кэпсээниттэн Глушков уонна Кириллов өттүлэриттэн күлүгээннээһин, быдьардык быһыыланыы баарын көҥдөйдүү сэрэйдэ. «ХС»
[Эрэнгиэн аппараата] киһини көҥдөйдүү сырдатар, оччоҕо ыарыыгын барытын булабыт. А. Кривошапкин (тылб.)
3. Туох да хаалбат гына, бүүс-бүтүннүү, олоччу. ☉ Полностью, без остатка, сплошь
Билигин холкуос нолуогу сирин кээмэйиттэн төлүүр буолуоҕуттан ыла, туох кыра дохуоту буларбыт барыта көҥдөйдүү киниэхэ бара турар. Н. Якутскай
Ол отторо көҥдөйдүү бүтэн, кэнники кэлбит дьоҥҥо наар аккаастыы эрэ олороллор эбит. Болот Боотур
4. Хайыппакка эрэ, бүтүннүү (сүл). ☉ Целиком, не распарывая (сдирать, снимать шкуру)
Сүөһүлэр тириилэрин көҥдөйдүү сүлэн ылан кэрэхтэргэ ыйаабыттара. Далан
[Чучунаа] дьиикэй таба этинэн аһылыктанар, таба тириитин көҥдөйдүү кырсаны сүлэр курдук сүлэн баран, кэтэн кэбиһэр дииллэр. ПИС КК

туохт.
1. Сардаҥанан сырдаа, сардаҥа сырдыктан; сырдаа. ☉ Светиться, загораться лучами (напр., о солнце); светиться, быть светлым, хорошо освещённым
Сайыҥҥы сандал маҥан күнүм Саабылаан батас иэнин курдук Сардаҥара ойон тахсар. П. Ойуунускай
Сааскы ыраас сарсыарда Сардаҥара сырдаабыт. Р. Баҕатаайыскай
Саҕахха урут сырдыыр Сардаҥарар сулуһу — Сахам кыыһын сүрэҕэ диэн Сөбүлүүбүн олуһун. А. Кондратьев
△ Сардаҥаланан, уоттанан көһүн (хол., күндү таас туһунан). ☉ Светиться, излучать свет (напр., о драгоценном камне)
Хаар …… үөс өттө изумруд таас курдук иһиттэн сардаҥаран, көҕөрүмтүйэн көстөр буолар эбит. Амма Аччыгыйа
△ Сырдаан, уоттанан көһүн (киһи сирэйин, харахтарын туһунан). ☉ Светиться радостью, счастьем (о глазах, лице человека)
Байыаннай киһи хатааллаах кубаҕай сирэйиттэн харахтарын араарбакка, сардаҥара мичээрдээбитинэн Аанчык аргыый туран кэллэ. Амма Аччыгыйа
Мичээрэ сардаҥарар харахпыт Билигин ылтаһын өҥнөннө. С. Тимофеев
△ Олус ыраас, сырдык дьүһүннээх буол. ☉ Светиться, выделяться чистотой и белизной
[Туйаарыма Куо] Саҥардаҕын ахсын Сардаҥаран көстөр Сандаа чаҕыл Лэчигир көмүс тиистээх. П. Ойуунускай
△ Хайа эмэ туспа өҥүнэн суһумнаан, кыыһан көһүн, тык. ☉ Излучать вокруг сияние, свечение
Онно эн көр махтана Былатыаннаах Махсыымы, Сарыал уот былаахтара Сардаҥара хамсыырын. С. Данилов
Элбэх да сардааналар! Сардааналартан тулаҥ сардаҥаран остуоруйа сирин-дойдутун курдук кыыһа умайан олорор. «ХС»
Манна хас мас лабаалара — Миэхэ санаам кустуктара, Ууну-тыаны сырдата Тыгаллар дии сардаҥара. Чэчир-72
2. Курдары көһүн, ыйдаҥар. ☉ Пропускать свет, просвечивать, виднеться, просматриваться сквозь что-л. [Туйаарыма Куо] Толомон маҕан күнүм Туналҕанын курдук Туналҕаннаах ньуурдаах, Тахсан эрэр күнүм Сардаҥатын курдук Таҥас бүтэй сардаҥаран көстөр Талба нарын таманнаах. П. Ойуунускай
[Сахалар] сардаҥарар ыраас сүүрүктээх үрэххэ сөтүөлээн тахсыбыт курдук эйэҕэстэр, имигэстэр, ис киирбэхтэр. Амма Аччыгыйа
3. көсп. Киһи санаатыгар күндүтүйэн, сандаара сырдаан көһүн. ☉ Быть привлекательным, дорогим сердцу, памяти
Элбэх омук, үгүс үрэх Эгэлгэтин сүүмэрдээн, Саҥа олох, саҥа сүрэх Сардаҥарда, сэгэрдээр! Эллэй
Сахам сирэ үүнэн-үрдээн Сардаҥаран көстөр курдук: Ирбэт тоҥу дьөлө үүттээн Үөһэ араас өҥнөөх кустук Тыга сытар аллараттан Тыыннаах дьикти өҥнөрүнэн. С. Тарасов