аат. Эриллибит эти хаптатыллыбыт чараас тиэстэҕэ суулаан, ууга буһаран сиэниллэр ас. ☉ Пельмени. Бэлимиэн оҥордо
□ Бэркэ билэр дьоннорум Бэйэлэринэн кэлэннэр, «Билсэр-көрсөр буолбуппут Биэс сыла туолуутугар Бэлэмнээбит аспытын — Бэлимиэннэ сиэс», — дииллэр. «ХС»

көр кылабачый
Витим өрүс тиргэҕэ иҥнибит кустуу, өрө мөхсө, күүгэн алла, күн уотугар үрүҥ-кыһыл көмүһүнэн кылапачыйа сытар. Н. Якутскай
Быһыта сиэһэн эрэр хаар көмүрүөтэ, күн уотугар араас өҥүнэн кылапачыйа оонньуур. П. Филиппов

I
соролоо диэнтэн холб. туһ. «Сөп даҕаны, бэйэ-бэйэни соролоһон да диэн…» — диэтэ Кууһума. Н. Павлов
Үлэ, олох кэннибитигэр хаалыа диэн үлэлээбэппит эбитэ буоллар …… бэйэ-бэйэни соролоһон сиэһэр олохпутугар диэри төннөн түһүө этибит. М. Доҕордуурап
Аччыктаабыт барааннар оннооҕор бэйэ-бэйэлэрин түүлэрин соролоһон сиэһэр идэлээхтэр. Эҕэрдэ СС
II
көр сыралас
Күнү күннээн от муста. Соролоһон онно Соҕотох ынаҕар сордонно. С. Тимофеев
Үөрэнэр кинигэ, кумааҕы көстүбэт, оскуола сэбиэдиссэйэ бэйэҥ сүүрэн-көтөн, онтон-мантан соролоһон булаҕын. «ХС»

туохт.
1. Көмүрүө курдук буол. ☉ Стать рыхлым, крупнозернистым (о снеге, льде)
Алааһым халдьаайытыгар күн маҥнайгы сыралҕаннарыттан хаар көмүрүөтүйдэҕэ. С. Никифоров
Быһыта сиэһэн эрэр хаар көмүрүөтүйэн күн уотугар араас өҥүнэн кылапачыйа оонньуур. П. Филиппов
Муус үрдэ сааскы күн уотуттан ирэн, көмүрүөтүйэн эрэһиинэ саппыкылаах киһи атаҕын анныттан курдурҕаан иһиллэр. «ХС»
2. Кэһиэҕир; кэҕин (ырыаһыт куолаһын туһунан). ☉ Охрипнуть; потерять голос (о певце)
Күндү көмүс күөмэйбит Көмүрүөтүйүөн иннинэ, Көрсүспүччэ көрүлүөҕүҥ, Уолдьаспычча оонньуоҕуҥ. Саха нар. ыр. III
Көмүрүөтүйбүт куоластаах, Көҕүрээбит имнээх. С. Зверев

туохт.
1. Кыратык аһыы түс, өллө хап. ☉ Утолять голод небольшим количеством пищи, перекусывать
Төһө да аһыан баҕардар, өйүөтүн харыстаан тыыппат. Сарсыардатыгар эрэ доҕотторо биэрбит аһылыктарын тобоҕунан өллөнөр. Н. Якутскай
Отонноон сиэн өллөммүт курдук санаммыта. Далан
2. Тото-хана соҕус аһаан, арыый сэниэлэнэ түс. ☉ Наедаться досыта, набираться сил
Оччоҕо эрэ, дьэ, дьэгдьийэ түһэрбит: Нэк сону устаммыт итиини билэрбит, Соҕотох ынахпыт суоратын сиэһэрбит, Соболоон, мундулаан өллөнөн кэлэрбит. С. Васильев
Бэйи, ыраах сир, киһи үчүгэйдик өллөнөн баран барар сирэ. Н. Якутскай

аат., эргэр. Былыр сахаларга: киһи өллөҕүнэ ойуур саҕатыгар уот оттон, кэрэх ыйаан, онно өлөрбүт сүөһүлэрин буһаран сиир хоолдьуга эттэрэ. ☉ В старину у якутов: поминальное блюдо – мясо, сваренное на ритуальном костре, разведённом на опушке леса
Бу кыыс туох буолла, аны ойуун түлэһэтин сиэһэ бараары гынна дуу? Болот Боотур
Обот Хобочой удаҕан Дүҥүр аҥаара дүҥүрүн Дүүгүнэччи тыаһатан, Түлэһэ уотунан түҥкүнэттэ, Таҥнары халарыктыы сырытта. П. Ядрихинскай
ср. хак., телеут. дүл, түл, түли ‘варить (мясо)’, монг. түлэх ‘топить (печь); жечь, обжечь’

аат.
1. Суруйан, сурукка киллэрэн, бэлиэлэри оҥоруу, туруоруу. ☉ Заметки (записки) о чем-л.
Үгүс сиргэ суруйааччы дьон-сэргэ, быһыы-майгы, олох-дьаһах тустарынан мындыр бэлиэтээһиннэри оҥортоон ааһар. Амма Аччыгыйа
Бу — поэт үлэтин туһунан ситимнээхтик кэпсиир ыстатыйа буолбатах. Бу — ааҕа олорон бэлиэтээһиннэр, быстах-остох санаалар. Софр. Данилов
Хаһыакка Монголияҕа тугу көрбүтүн-истибитин туһунан суоллааҕы бэлиэтээһиннэри суруйбута. И. Федосеев
2. Туох эмэ үчүгэйин-куһаҕанын ыйыы. ☉ Замечание (выговор)
Оҕолоор! Бүгүн эһиги үлэлээбит күөх зонаҕытын астына көрдүгүт. Биһиги көрө сылдьан туох өссө наадалааҕын этэн истибит. Онон, ити бэлиэтээһиннэри толоруохпут. Е. Макаров
Ааспыт эрэпэтииссийэни бүтүннүүтүн магнитофоҥҥа суруйан ылаллара, ол кэнниттэн лиэнтэни хас да төгүл Васильев бэйэтэ истэн бэлиэтээһиннэри оҥороро. АҮ
3. Сааскы бастакы ириэһин. ☉ Первая весенняя оттепель
Суол кытыыта, күрдьүк хаара быһыта сиэһэн, бастакы улахан бэлиэтээһин буолла. П. Филиппов

туохт.
1. Кыһыылаах ымынаҕынан ыарый. ☉ Болеть чесоткой
Ымынаҕырбыт таба түүтэ үксэ түһэр, бааһыттан олус эмсэҕэлэнэр буолан, сотору бириэмэнэн ырар. МСИ ТЫ
Ынах ымынаҕырар кэмигэр түүтүн төрдө тааҕытыйар, тириитэ кытаран итийэн тахсар. МСИ ХСИи
Сүөһү ымынаҕыран ыалдьар сибикитэ түүтүгэр ымынах клеһэ киирбитин кэннэ икки нэдиэлэ буолан баран биллэр. СИиТ
2. Кыһыйар быдьыгынас кыһыл ымынаҕынан бүрүлүн. ☉ Покрываться мелкой зудящей сыпью
Сымыыт үрүҥүн сиэтэҕинэ сорох оҕо ымынаҕырар. Оччоҕо сымыыты сиэтэри ууратыллар. Дьиэ к. Кыһыл оҕо тириитэ олус чараас, намчы буолар
Бэрт кыраттан сылтаан бааһырыан, быһыта сиэһиэн, ымынаҕырыан эҥин сөп. Дьиэ к.
3. т.-х. Буор сыстыбытын курдук бөлтөгөр хара эбирдэринэн бүрүлүн (хортуоппуй ыарыытыгар). ☉ Покрываться тёмными пятнами в виде бородавок (напр. о клубнях картофеля)
[Хортуоппуй] хаҕа ымынаҕырар уонна баалаттаҕына лабах курдук бааһырар. ФНС ОАҮүС

даҕ. Килбэйэн көстөр кылааккай бүтүннүүтэ дэхси ньуурдаах. ☉ Имеющий блестящую ровную гладкую поверхность
Киэһэ буолан, барыйан, Килиэ түннүктэр утуктаатылар. С. Васильев
Ыам ыйын эргэтигэр, бэс ыйын саҥатыгар хаар дьэ быһыта сиэһэн, хара сир тахсар. Сир да диэн, хайыр таас килиэ уорҕата көстөр. Н. Лугинов
Килиэ хайа бүтэһик ыпсылҕаныгар кэлэн, отууланан утуйан тураат …… сонордоһуубун салҕаабытым. Н. Абыйчанин
◊ Килиэ таас — бүтүннүүтэ таастан оҥоһуллубут, тутуллубут; килэбэчийэр. ☉ Сплошь, весь из камня; сплошь стеклянный; сверкающий
Аны аҕыс-тоҕус, онтон да үрдүк этээстээх килиэ таас дьиэлэри тутарга уураахтаабыттар. Н. Габышев
Бөһүөлэк аныгылыы көрүҥүнэн, килиэ таас дьиэлэринэн киэркэйэр. И. Федосеев
Күлүмүрдэс киэҥ килиэ таас түннүктэр оннуларыгар кырыакыаһаан буолбут муус чуолҕаннар күлүгүрэн тураллар. П. Филиппов. Килиэ тимир — бүтүннүүтэ, туох да булкааһа суох тимир. ☉ Сплошь из железа
Килэдийэр килиэ тимир халҕан Алларастаан баран, Аппас гынан Аһылла түстэҕэ. П. Ойуунускай
[Баай омуктар] киһитэ суох, бэйэтэ «санаатынан» сэриилэһэр килиэ тимир сэптэри оҥоро иликтэр. Амма Аччыгыйа
Үс хос килиэ тимир куйахтаах …… Үс дойдуну үлтү үктээн үтэ оҥостон сиир адьарайдар. «ХС». Муус килиэ — ханан да хаара суох ыраас, бүтүннүү муус. ☉ Сплошная ледяная гладь
Харачаев кыараҕас соҕус үрэх халдьаайытынан кэрийэ барбыт муус килиэ суолга бастаан киирэн кэллэ. Эрилик Эристиин
[Хаар] үрдэ киһи атаҕа тобулу үктээбэт муус килиэ гына килэриччи тоҥмута. Далан. Икки чаас көтөбүт, түөрт чаас көтөбүт. Бараммат муус килиэ, адаар хайа, арҕас хайа. С. Васильев

аат.
1. Ким эмэ киһи быһыытынан ис санаата, быһыыта, майгыта. ☉ Совокупность психических и нравственных качеств человека, его нравственный облик, нрав, характер. Сигилитэ куһаҕан
□ Өлбүт уонна бааһырбыт саллааттарын мээнэ хааллартаан баран, куоталларын эрэ дьылҕалыыллар диэн өстөөх аармыйаларын куттаҕастарыттан, сидьиҥ сигилилэриттэн бу табаарыстар кэлэйэллэр-сиргэнэллэр. Амма Аччыгыйа
Баай диэн олус да күүстээх буолар эбит, киһи сигилитин тиэрэ эргитэр, кубулутар. А. Сыромятникова
Харыйаны таҥнары соспут курдук өсөһүү — туохха да махтанары билбэт, тоҥ, хабараан сигили. В. Яковлев
Никифор олус оҕомсох киһи этэ. Кини оҕо аймаҕы таптыыра, оҕо сигилитин, быһыытын-майгытын үчүгэйдик билэрэ. Г. Нынныров
2. кэпс. Туох эмэ быһыыланар үөрүйэҕэ, быһыыта. ☉ Обычное поведение кого-л., обычное проявление чего-л. (напр., животного или какой-л. стихии)
Бачча сааһын тухары кини тыа кыылларын сигилилэрин биллэ ахан. И. Федосеев
[Хаппытыан] сылгылары, сигилилэрин табан, хара маҥнайгыттан үчүгэй көлө оҥортуур. А. Сыромятникова
[А. Кулаковскай] «Өрүс бэлэхтэрэ» поэмаҕа, аҕыйах да устуруока буоллар, Хаандыга [үрэх аата] сигилитин, сүүрүгэ дохсунун, уоҕун-кылынын бэрт сөпкө ойуулаабыт эбит. Н. Заболоцкай
«Сүөһү сигилитин билэр хайаан да наада», — диир Коля. «ХС»
3. Дьон бэйэ-бэйэлэрин ыккардыларыгар уонна уопсастыбаҕа сыһыаннарыгар тутуһар олоҕурбут сиэрдэрэ-майгылара. ☉ Совокупность принципов и норм поведения людей по отношению друг к другу и к обществу, мораль
Онон Баһылай быраатын кытта өстөспүтүн бу бириэмэ сигилититтэн туораабыт курдук көрбөт, буолуох буоллаҕа дии саныыр этэ. П. Ойуунускай
Кинилэр конституцияларынан, Кинилэр хараҥа сокуоннарынан Бигэргэтиллэр кыыллыы сигили, Бэйэ-бэйэни тутуһан сиэһии. А. Абаҕыыныскай
Саахымат күрэхтэһиилэрин ыытыы уонна күрэхтэһиилэр кыттыылаахтара бэйэ-бэйэлэрин кытта сыһыаннаһыыларын быраабылалара спортивнай сигилигэ олоҕураллар. ПВН СБК