буомурт диэнтэн хай
аата. Ленин өрөбөлүүссүйүөннэй түөрүйэни намтатыыны, кини айымньылаах характерын буомурдууну, кинини бэлэм рецептэр суумалара оҥорон кэбиһиини утары сорунуулаахтык охсуһара. Л. Брежнев (тылб.)

ж. доктрина (билим эбэтэр бөлөһүөпүйэ түөрүйэтэ, систиэмэ).

аат. Түөрүйэ өттүнэн ылыллыбыт билиини дьиҥ олоххо, үлэҕэ-хамнаска туһаныы, киллэрии. ☉ Практика (применение теоретических знаний в жизни, деятельности, на деле)
Тукаам, дьэ үөрэх суох, хаһыатыкинигэни сатаан аахпаппын. Урукку өттүгэр ханнык да быраактыка, куустаныы эҥин диэн мэлигир. В. Яковлев

аат. Тугу эмэ түөрүйэ өттүнэн көрүү тиһигэ. ☉ Система взглядов на что-л., концепция
Национальнай оскуола көрүгэ. Тыл сайдыытын көрүгэ. — Бу көрүк биһиги олохпутун тупсарыан сөп эбит диэн норуот биһириир уонна ити көрүгү оҥорбут дьоҥҥо суол арыйар. «Сахаада»

аат., истор. Марксистскай түөрүйэҕэ олоҕуран сүүрбэһис үйэ саҕаланыытыгар Россияҕа төрүттэммит большевистскай баартыйа чилиэнэ. ☉ Большевик, член большевистской партии России
Бассабыык күүһүн дьэ мин бэркиһээтим. Били үүтүкчү ырыаҕа ылланарын курдук. Дьэ, хайаан да хотуулаах, хоннохтоох дьон эбит. Суорун Омоллоон
Байҕал уута барылыы баалланар. Бассабыыктар эмиэ оннук бараммат күүстээхтэр. Күннүк Уурастыырап
[Дмитриев – Дьаамнаах эмээхсинигэр:] Ыл, эмээхсин, этэ тарт. Оҕонньоруҥ бассабыыгы ханна саһыарда? С. Ефремов

аат.
1. Ханнык эмэ түөрүйэ, үөрэх, мировоззрение (олоҕу, айылҕаны, уопсастыбаны өйдөөһүн систиэмэтэ) тирэҕирэр сүрүн төрүтэ. ☉ Основное исходное положение какой-л. теории, мировоззрения и т. д., принцип. Наука бириинсибэ. Эстетика бириинсиптэрэ
2. Тус бэйэҥ итэҕэлиҥ, көрүүлэриҥ. ☉ Убеждение, взгляд на вещи, принцип.
3. Туох эмэ устройствоҕа (оҥоһууга) сүрүн уратыта. ☉ Основная особенность в устройстве чего-л., принцип. Носуос бириинсибинэн үлэлиир механизм

туохт. Туох эмэ сөптөөҕүн көрөн-истэн итэҕэй, чахчытын бил; тугу эмэ хонтуруоллуур сыаллаах көр-иһит. ☉ Проверять
«Миигин үлэҕэ ситэ ыла иликтэр ээ. Бэрэбиэркэлээн баран ылыахтара үһү», — Баланцев, ханньаччы туттан, толоостук мичээрдээтэ. Амма Аччыгыйа
Бэрт өр сылдьан, чособуойдары уонна дозуордары бэрэбиэркэлээбиппит. Н. Якутскай
Олохтоон бэрэбиэркэлээн баран, гипотезаттан эбэтэр аккаастаналлар, эбэтэр кинини бигэргэтэллэр, бигэргэтилиннэҕинэ, гипотеза түөрүйэҕэ кубулуйар. ДИМ
Былааннаах сорудахтары толорууну бэрэбиэркэлиир. ЭБТ

туохт. Кими-тугу эмэ кимниин-туохтуун эмэ ситимнээ, холбоо, тугу эмэ холбуур ситим буол; ситимнээ. ☉ Соединять, связывать когочто-л. с кем-чем-л.. Түөрүйэни олоҕу кытта сибээстээ
□ Хоһоонноохтук ааҕыы — ааҕааччыны уонна истээччини сибээстиир звено. ЕЗП ТСАаКМ
Тылы уларытар сыһыарыылар …… тыллары этиигэ сибээстииллэр. ПНЕ СТ
Бэл үөрэхтээх улахан да киһи сороҕор дьиҥ үчүгэйдик ситимнээн, сибээстээн логическайдык кэпсээбэт буолар. СЛСПҮО

суоттан 2 диэнтэн хай
аата. Гитлер түөрүйэтэ төһө да халы-мааргытын, сымыйатын иһин, кини суоттаныылара ситиһиллибиттэрэ. «ХС»
Сороҕор ханна эмэ буруйу оҥорбут киһи элбэх киһилээх куоракка кэлэн саһыам диэн суоттаныыта кыайан туолбакка хаалааччы. «ХС»
Наар тиэллэн кэлэр аска-үөлгэ суоттаныы түмүгэр тыа хаһаайыстыбата бары өттүнэн хаалла. «Сахаада»

тыктар диэнтэн хай
аата. Эрэнгиэн сардаҥатынан тыктарыы эмиэ итэҕэстэрдээх. А. Фёдоров
А. Кулаковскай саха литературатыгар миэстэтэ, оруола, суолтата аан бастаан ленинскэй тыктарыы (отражение) түөрүйэтигэр олоҕуран быһаарыллыбыта. АЕЕ ӨӨ
Мантия көҥдөйүн уунан толоруу уонна боруоҥканан ууну тыктарыы быыстала суох хатыланар буолан, кальмар чааска биэс уон килэмиэтири устуон сөп. ББЕ З