сабын 1 диэнтэн хай
аата. Ороскуоту сабыныы уонна тэрилтэ дохуоттаах буолуута — хаһаайыстыбаннай ахсаан төрүт бириинсибэ. ЭБТ

аат. Тугу эмэ чинчийии, үөрэтии эбэтэр хайа эмэ үлэ сүрүн ньымата, төрүт бириинсибэ. ☉ Метод
Диалектары уонна говордары үөрэ тиигэ экспериментальнай миэтэт эмиэ киэҥник туттуллар. ВМС СДО
Нуучча да, саха да оскуолаларыгар кырааматаҕа үөрэтиигэ үгүс миэтэттэр туттуллубуттара. ОМЕ БМЫ

утумнас диэнтэн хай
аата. Мин саныырбынан манна аат утумнаһыыта баарга дылы. ФЕВ ДьС
Оттон оробуочай былаан сүрүн соруга — ыһыыга үлэлэр хардарыта сибээстэрин уонна утумнаһыыларын олохтооһун. ЭБТ. Саҥа Конституция …… урукку Конституция үтүө өрүттэрин ылан салгыы сайыннарар, утумнаһыы бириинсиптэрин тутуһар. «Саха с.»

аат.
1. Судаарыстыба салалтата норуот былааһыгар олоҕурар форматын билинии бириинсиптэригэр, гражданнар көҥүл буолалларыгар уонна тэҥ бырааптаныыларыгар олоҕурбут политическай тутул. ☉ Демократия (форма политической организации общества). Дэмэкирээтийэни, көҥүлү уонна Россия инники кэскилин үрдүктүк тутар дьону барытын куоласкытын Борис Николаевич Ельцин иһин биэриҥ диэн ыҥырабыт. «Саха с.»
2. Кэлэктиип үлэтин тэрийэр, онно бу кэлэктиип бары чилиэннэрэ көхтөөхтүк уонна тэҥ бырааптаахтык кытталларын ситиһэр бириинсип. ☉ Демократия (принцип организации коллективной деятельности)
Бүгүн дэмэкирээтийэ элбээтэ дэһэллэр. Чэйиҥ эмиэ чопчутук ырытан көрүөҕүҥ. Дэмэкирээтийэ диэн тугуй? «Саха с.». Мультикультура (культура дьапталҕата диэн буолуон сөп) дьиҥнээх дэмэкирээтийэ, тэҥ бырааптаныы түмүгэр ситиһиллэр. «Далбар Х.»

аат.
1. полит. Ханнык да былаас, салайыы суоҕа. ☉ Безвластие, отсутствие всякого управления
Дьэ онон дьыала чуолаан тэрээһин бириинсибин халбаҥа суох олоххо киллэриигэ эбэтэр бас баттах барыыны, анархияны ытыгылааһыҥҥа түмүллэр. В. Ленин (тылб.)
2. көсп. Бэрээдэгэ, тэрээһинэ суох буолуу, иитэ-саҕата суох барыы. ☉ Стихийность в осуществлении чего-л., отсутствие организованности, полный беспорядок
Производство анархията бэйэтин миэстэтин хаһаайыстыбаны научнайдык, былааннаахтык салайыыга туран биэрбитэ. Л. Брежнев (тылб.)

даҕ. Уруккуттан олохтоммут, ылыныллыбыт, анал, болдьох. ☉ Традиционный, общепринятый, условный
Мин били география кинигэтин усулуобунай ойуутун өйдөөн кэлбитим. Эрчимэн
Дьиҥнээх тарыыбынан олохтоммут хамнаһы ити кээписиэҥҥэ төгүллээн усулуобунай хамнаһы таһаарыллар. ДВР ЭНьТ
Саха тылын орфографиятын үһүс кылааска үөрэтэргэ фонетическай, морфологическай уонна усулуобунай бириинсиптэр таарыллаллар. АВМ ҮКТТҮө

аат.
1. Үлэ-хамнас инники өттүгэр хайдах баран иһиэхтээҕин ис хоһооно уонна былаана. ☉ Программа (содержание и план предстоящей деятельности). Бырамыысланнас сайдыытын бырагыраамата
2. Политическай баартыйа, судаарыстыба киин органнарын, общественнай тэрилтэлэр о. д. а. сыалларын-соруктарын сүрүн бириинсиптэрин суругунан былаана. ☉ Программа (изложение основных принципов, задач и целей, намеченных политической партией, центральными органами государственной власти и т. д.). Биир ньыгыл Россия баартыйатын бырагыраамата
3. Туох эмэ ыытыллар былаана, бэрээдэгэ. ☉ Программа (план, порядок проведения чего-л.). Конференция бырагыраамата

даҕ.
1. Биир күннээх, биир күн усталаах. ☉ Однодневный, происходящий в течение дня
Сеня, бүгүҥҥү күннээҕи эрэйдэммит сылаата кэлэн эмискэ саба түспүттүү, илиитэ-атаҕа сэниэтэ суох буолла. Н. Лугинов
Аны оттооһун күннээҕи бэбиэскэтигэр кэлимсэ механизациялааһын туруорулунна. КН ТДь
Учуутал бэйэтин күннээҕи үлэтигэр дидактика бириинсиптэринэн салайтарыахтаах. ННН СТМО
2. Күн аайы буолар; көннөрү. ☉ Каждодневный; обычный
Күннээҕи үтүө сонон ааһар (өс хоһ.). Маяковскай айымньылара биһиги олохпут, хас күннээҕи үлэбит быстыспат сорҕото, арахсыспат аргыһа буолла. Софр. Данилов
Сэмэнчиги кытта ким да бу дьахтар курдук харса суох кэпсэтэ илигэ. Ол гынан баран кини күннээҕи олох чахчытын этэрэ. Н. Якутскай

туохт.
1. Тугу эмэ ортотугар, аҥаара буолуор диэри оҥор. ☉ Добраться до середины, до половины (напр., в работе). Үлэбин ортолоотум. Ортолуу оонньоон эрдэхпитинэ
□ Маҥнай санаатахха, түгэҕэ биллибэт биэс сыллаах үөрэх ортолоото да, «көстөн иһиэ» диэн бириинсип туолумаары гынна. Н. Лугинов
2. Туох эмэ ортотугар тиий. ☉ Достигать середины, половины чего-л. (напр., пути). Өрүһү ортолоо
□ Олохпун ортолоон иһэммин, Оройдоон, дьэ өйдөөн эрэбин: Итэҕэс, быһаҕас диэн тыллар Иэдээннээх ынырык ыардарын. М. Тимофеев
Эр бэрдэ, суолун ортолоон иһэн, биир улахан үтүөлээх литераторын, быһа гыммат киһитин көрсө түспүтэ. Н. Заболоцкай

туохт.
1. Туохха эмэ туорайы оҥор, уур; тугу эмэ туорай гына түһэр, туохха эмэ туора түс. ☉ Приделывать поперечину к чему-л.; быть расположенным по ширине, поперёк чего-л. [Кыраабыл тииһин] үлэ да кэмигэр эбии ытаһалаан, туорайдаан оҥосто сырыт. ПАЕ ОСС
Баҕадьыһыттар, илии-илиилэриттэн сиэттиһэн, күөлү аҥаар кытыытыттан туорайдаан, уҥуоргу кытыыга анньыллаллар. ВПК СОо
Нил суолун харгылар туорайдыыллар. КФП БАаДИ
2
туорайдас диэн курдук. Нэһилиэктэр аайы хаарты оонньуута, аҕа уустарынан атааннаһыы, …… сурахтар-үһүйээннэр быыбар үлэтигэр туорайдыыллар. Амма Аччыгыйа
Кинилэр [сүүрэр атахтаах, көтөр кынаттаах] айаннарын туох да туорайдаан, тохтотуон сатаммат. Н. Заболоцкай
[Чорооноп:] Ханнык бириинсибинэн салайтаран, табаарыс Хадарин ГЭС тутуутун туорайдыыр курдук суолга турунарын …… аһаҕастык быһаарара …… наада. В. Яковлев