аат. Сэриилэһэн, охсуһан хоппут киһи. ☉ Одержавший победу на войне, в борьбе, победитель
Кыайбыттар үөрэн-көтөн, аһаан-сиэн барбыттар. П. Ойуунускай
Кыайбыттарга — мэтээл, уордьан. Дьуон Дьаҥылы
Хинган халыҥ хапчаан Кырыы тааһын туораан, Кыайбыттары өйдөтөрдүк Туругурда өйдөбүнньүк. А. Абаҕыыныскай

аат. Кимиэхэ эмэ уһулуччу үтүөтүн, ситиһиитин иһин бэриллэр махтал бэлиэ (хол., мэтээл, уордьан). ☉ Награда
Наҕараада ылан үөрдэ.  [Кулуба:] Кырдьыга даҕаны, ү т үөлээх киһи буоламмын наҕараада ылан эрдэҕим. Н. Неустроев. Кини кэнники да эмиэ хас да хорсун быһыыны оҥорон, на ҕараада, махтал ылбыта. Суорун Омол лоон

аат.
1. Таҥара дьиэтин үрдүк муосталаах улаҕа хоһо (ханастааһынан, таҥара мөссүөннэринэн саба ыйаммыт эркининэн) быыһаммыт улаҕа киэҥ хоһо. ☉ Алтарь
Евлампий Ананьевиһы таҥара дьиэтин аалтаарын анныгар хара сабыылаах остуолга сытыарбыттара. Л. Попов
Утары аалтаар курдук үрдэтии оҥоһуллубут этэ. Н. Якутскай
Кыһыл көмүс эрэдэһиннээх суон чүмэчилэри тула умайар чүмэчилэр уоттарынан аалтаар кыһыл көмүс эркинэ күлүмүрдүү турар. Л. Толстой (тылб.)
2. үрд., кин. Үрдүк идеал, сыал иһин бэйэни харыстаммат буолуу, бэйэни сиэртибэлэнии (хол., төрөөбүт дойду иһин; аалтаарыгар ф-ҕа тут-лар). ☉ Жертвенность (во имя высокой цели)
Кини [дед Артем] бэйэтин тыынын Аҕа дойду аалтаарыгар уурда. В. Протодьяконов
История бэйэтин ытык аалтаарыгар ити унньулҕаннаах улуу түөрт сыл [Аҕа дойду сэриитин] туһунан араас докумуоннары сурунна. С. Тарасов
Кини эмиэ революционнай охсуһуу үрдүк аалтаарыгар бэйэтин сырдык олоҕун сиэртибэлээбитэ. П. Филиппов
Бу уордьан [Норуоттар доҕордоһууларын уордьана] — Саха сирэ Сэбиэскэй Ийэ дойду аалтаарыгар киллэрбит баараҕай кылаатын бэлиэтэ. С. Данилов

1. аат.
2. Туох эмэ бэрээдэгэ, сааһа ыһыллыбыта, булкуллубута. ☉ Нарушение порядка чего-л., путаница, неразбериха
   Табаар ыскылаакка кэлэн хамыыһыйа көрбүтүн кэннэ маҕаһыыҥҥа барыытыгар сыаналара булкуллуулара эмиэ таһаарыллар эбит. Оннук муокас бутуурдар тустарынан — бэрэссэдээтэл билбэтэҕэ, сэрэйэ да сатаабатаҕа сүрэ бэрт. М. Попов
   Николай Ивановичка уордьан бэриллибит курдуга да ыларын ылбатаҕа. Тоҕо диэтэххэ, сэрии кэмигэр тиэтэйэн наҕараадалыыр докумуоннары оҥорууга бутуур таһаарыллыбыта. «Кыым»
   Оо, Хабырыыс көспүтүн биллэриминэ, бу бутууру таһаардаҕым. Н. Габышев
3. Туох эмэ үчүгэйдик биллибэтэ, чуолкайа суоҕа. ☉ Неясность, туманность чего-л.
   Саха арпагыраапыйата уопсайынан, ордук киирии тыллары суруйууга, олус бутуурдааҕынан, мөккүөрдээҕинэн аатырар. СТЫМ
4. даҕ. суолт. Үчүгэйдик биллибэт, чуолкайа суох. ☉ Недостаточно известный; нечеткий, запутанный, неупорядоченный
   Трофим Ильич кыараҕас кабина салгынын табах буруотунан тунуйуон баҕарбатаҕа, эмиэ бэйэтин курус, бутуур санааларын быатын хабан ылла. Н. Габышев
   Холкуостарга сир хаһаайыстыбаларыгар бутуур быһыы баара. ПАК

аат.
1. Туохха эмэ баайан, тигэн киэргэтии гынарга анаан уһун синньигэс гына быһыллыбыт таҥас. ☉ Узкая полоска ткани, лента
Кыһыл лиэнтэ.  Кинилэр кэннилэриттэн тоҥус кыыһа …… баһын тула кыһыл солко лиэнтэнэн баанан тахсан кэллэ. Н. Павлов
△ Синньигэс гына быһыллыбыт таҥа һынан (солконон) оҥоһуллубут туох эмэ бэлиэ киэргэлэ. ☉ Украшение из полоски ткани (шёлка) как знак отличия, почёта, лента
Уордьан лиэнтэтэ.  1964 сыллаахха Россия күүстээх бөҕөһүн лиэнтэтин кэппитэ. ВВ ТТ
Былырыыҥҥы куруос кыайыылааҕа, …… быйыл да чөмпүйүөн аалай лиэнтэтин кэттэ. «Кыым»
2. Туохха эмэ туттарга анаан уһун субурхай гына оҥоһуллубут туох эмэ матырыйаал. ☉ Длинная узкая полоса из какого-л. материала, предназначенная для использования в производстве, лента. Киинэ лиэнтэтэ. Тэлэгирээп лиэнтэтэ. Исэ лээссийэлиир лиэнтэ
3. Пүлүөҥкэҕэ уһуллубут хартыына, киинэ. ☉ Отснятый на киноплёнку фильм, лента
Биһиги оҕолорбут түһэрбит лиэнтэлэрэ олус сонуннук көһүннүлэр. А. Бродников
Манна «Төрдүс үрдэл» диэн уус-уран саҥа лиэнтэ уһуллан бүттэ. «Кыым»
Киинэ проката Са ха сиринээҕи хонтуоратыгар арыгылааһын буортутун туһунан кэпсиир документальнай уонна научнай-популярнай лиэнтэлэр бааллар. ПА

1. тыаһы үт. т. Хатан чуор тыастаах предмет дэгэттэнэн доргуйар тыаһа. ☉ Подражание звону
   Чуораан биир лыҥкыр тыаһынан Салгыылаах тык кылырдыыр. Күннүк Уурастыырап
2. даҕ. суолт., кэпс. Лыҥкыныыр тыас таах, лыҥкынас. ☉ Звонкий, звенящий (звук); издающий такой звук (напр., о предмете из серебра, золота)
   Күөх лаампатын чараас тааһын Биир кэм лыҥкыр тыаһыныын Саҥата суох ыллыы-ыллыы, На д я с а н а а а р а а һ ы н А рг ы стаһан айанныыр. П. Тобуруокап
   Гриша, санаата табыллан, лыҥкыр ырыанан дайа сылдьар. С. Тумат
   Барахсан Максим Петрович Аһыыр иһитэ лыҥкыр кыһыл көмүс, Хамначчыта — муҥур сүүс, Т ү ө һ э — уордьан бүтүннүү. А. Грибоедов (тылб.)
   ср. кирг. дыҥгыр-дыҥгыр ‘звукоподражание дроби, трескотне; подражание звуку балалайки’

аат.
1. Байыаннай уонна гражданскай сулууспалаахтар сололорун араарар кэрдиис. ☉ Служебный разряд у военных и гражданских служащих, военное звание, чин
Кини [уолчаан] икки өттүттэн куттал суох буолуутун чыыннара — доп-доруобай, киэптэҥэлэспит эр бэртэрэ ыгаллар, бардьыгыныыллар. Далан
Бэҕэһээ жилуправление мунньаҕа буолбута, горсоветтан үрдүк чыыннар бааллара. Н. Габышев
[Мотя] остуол тарта, тойоттору чыыннарынан наардаан аска ыҥыртаата. П. Филиппов
Гавриил Иванову өйдөөх-төйдөөх, туохха барытыгар оттомноохтук сыһыаннаһар, алын чыыннарыгар сымнаҕас эписиэр быһыытынан ытыктыыра. А. Данилов
2. Туохха эмэ уһулуччу ситиһииҥ, үтүөҥ-өҥөҥ иһин бэриллэр суолталаах бэлиэ (хол., уордьан, мэтээл о. д. а.). ☉ Знак отличия, награда (напр., орден, медаль)
Собуоттаах тойон …… Солкоттон тигиилээх көстүүмҥэ Солотуу чыыннарын иилинэр. Эллэй
Кини мин төрүттэрим ыраахтааҕыттан ылбыт чыыннарын, мэтээллэрин остуолга уурталаан баран, бэйэм икки мэтээлбин кэтэрдэн олорон хаартыскаҕа устубута. Эрилик Эристиин
ср. русск. чин ‘знаки отличия’ (орден, медаль)

аат., үрд.
1. Туох эмэ саа май үрдэ, арҕаһа. ☉ Самая возвышенная, высокая часть чего-л.
Сотору сис мындаата бүтэн, таҥнары астарыы кэллэ. Болот Боотур
Майдахаар кэтит мындаатын харыс холобурдаах хаар саппыта. Эрилик Эристиин
Ыраах күөх хайа арҕаһа туналыйар, ол хайа мындаата сибэккигэ сууланар. МЫ
2. Сылгыга сиһиттэн кутуругун төрдүгэр диэри кэтириир өттө. ☉ Задняя часть туловища лошади от спины до хвос та, круп
[Кулун Куллустуур] Чучугур чуоҕур ат сылгыны Тутан ылан Үөмэн тиийэн Үрдүк мындаатыгар олоро түстэ. ТТИГ КХКК
Саха киһитэ барахсан атын үрдүк мындаатын өрө дабайан, миинэн кэбиһэн баран, сиэллэрэн дьигиһитэн, айаннатан астаран барар. «ХС». Бу эмиэ доҕорум — сылгы. Кини миигин бэркэ биэбэйдээн мындаатыгар таһар. С. Тургенев (тылб.)
♦ Былыргы дьыл мындаатыгар көр дьыл
Былыргы дьылбыт мындаатыгар Дьол тааһын сойуоласпыт Чурумчуку баар сурахтааҕа. Эллэй
Олоҥхо үксэ б ы л ы р г ы дьыллар быралыйар быдан мын дааларыттан, үс саха үөскүөн иннит тэн саҕаланааччы. Эрчимэн
◊ Үрдүк мындаалаахтар үрд. — аатыр быт, сураҕырбыт, киэҥник биллэр дьон. ☉ Люди, пользующиеся большой известностью, популярностью, высокопоставленные
Мин уһулуччу биллиилээх суруйааччылары көрөр дьолломмутум. Онно кырдьык бары үрдүк мындаалаахтар бааллара. В. Протодьяконов
Киһи чаҕыйа көрөр үрдүк мындаалаахтара эмиэ, мин курдук, уордьан ыла кэлбиттэр. «ХС»
ср. монг. мундаа ‘холка лошади’, башк. мунда ‘холка’

I
аат.
1. Оройуоҥҥа тэҥнээх Саха сиригэр административнай үллэһик. ☉ Административная единица Якутии, улус, район. Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
□ Улуус харчытын биир тыһыынчаны уордьан, наҕараада ылаары сиэртибэлээтэ диир. Н. Неустроев
Саҥа олоҕу тэрийсэ Улуус аайы ананан, Уолаттар, кыргыттар таҕыстылар. С. Васильев
Мииринэй куоракка Өлөөн улууһун күннэрин ыытарга былааннаабыттара. «Кыым»
2. эргэр., фольк. Дьон-сэргэ; биис. ☉ Весь народ; племя
Айыы улууһа. Абааһы улууһа. Халлаан улууһа. ПЭК СЯЯ
Уһун таҥастаах улууһугар умсугутан Улахан муҥҥа угаҕын. Өксөкүлээх Өлөксөй
♦ Аҕыс улууһу аймаан көр аймаа
Аҕыс улууһу аймаан туран, Араас өҥнөөхтөн талан ылан [Халҕан дьиэли аспыттар эбит]. С. Зверев
◊ Айыы аймаҕа (күн улууһа) көр айыы I. Ол эрээри айыы аймаҕын, күн улууһун үтүө өрөгөйдөөх аатын түһэн биэримэ. Саха фольк. Көр бу, Ньургун Боотур обургу, айыы аймахтарын, күн улуустарын быыһаатыҥ! Ньургун Боотур
Күн өркөн улууһа (дьоно) көр өркөн. Ити кэннэ хойутун хойукка диэри айыы аймаҕын, күн өркөн улууһун өлөрө-алдьата, ытата-соҥото, иэтэ-туота сылдьар буолаайаҕын. Ньургун Боотур
Кэтэ бараан улууһа көр кэтэ II. Кэтэ бараан улууһа, …… Бэттэх буолуҥ эрэ! ТТИГ КХКК. Нэһилиэк (улуус) төбөлөөхтөрө көр төбөлөөх. Биир баайга бары улуус төбөлөөхтөрө мустан хоно сыппыттар. Саха сэһ
1977
ср. др.-тюрк. улуш ‘селение’, тюрк. улус ‘улус, народ’
II
аат. Оонньуур хаарты хараҕын ойуута, мааһа (эбиэн, туора, буугунай, чиэрбэ). ☉ Масть игральных карт (пики, трефы, бубны, черви). Хаарты түөрт улуустаах: эбиэн, туора, буугунай, чиэрбэ

аат.
1. Хараҥаҕа сырдык туочука буолан көстөр, айылҕатынан Күн курдук халлаан эттигэ. ☉ Небесное тело, звезда. Чолбон сулус. Араҥас сулус
□ Халлааҥҥа сулус бөҕө бачыгыраабыт. Амма Аччыгыйа
Сир-халлаан куйаара бүтүннүүтэ ахсаана биллибэт сулус, хас биирдии сулус биһигиттэн ыраах баар күн. АЕВ ОҮИ
2. көсп. Хайа эмэ эйгэҕэ (хол., ускуустубаҕа, успуорка, үлэҕэ) үрдүк ситиһиитинэн киэҥ билиниини ылбыт киһи. ☉ Знаменитость, звезда
Өлгөм үүт өрөспүүбүлүкэҕэ бастакы сулуһа Ирина Олесова мантан, Бэрт Ууһуттан, тахсыбыта. «Кыым»
Уус-уран гимнастикаҕа талааннаах кыракый сулустар үгүстэр. «Кыым»
3. Биир эргимтэттэн төгүрүччү тэҥник сараадыйан тахсыбыт үс муннуктуу уһуктаах салаалардаах геометрия бөгүүрэтэ уонна оннук быһыылаах предмет. ☉ Геометрическая фигура, предмет, звезда
Ол очуос охсуллар оройун үрдүгэр Биэс салаа сулуспут тырымныы умайар. П. Ойуунускай
Кремль рубин сулуһа Сууллубута диэн суоҕа. Эллэй
Албан ааттаах байыаска Арҕаа Украина кырдалыгар Сандаарар кыһыл сулустаах Саҥа пааматынньык туттулар. С. Васильев
△ Оннук быһыылаах бэргэһэҕэ, хортууска уо. д. а. анньыллар буойун значога. ☉ Воинский значок, звезда
Кыа хаан олбохтонор кыргыс дьүһүнүн ылынна, бэргэһэтин сулуһа умайда, хараҕа уоттанна, троннуун бэйэлиин хааннаах төлөнүнэн өрө күлүмнээтэ. П. Ойуунускай
Кинилэр бу кыра буор уҥуохха сүгүрүйэн, бэйэлэрин кыһыл сулустаах пилоткаларын устубуттара. Суорун Омоллоон
Хортууһугар кыһыл сулус кылбачыйар. Н. Заболоцкай
△ Оннук быһыылаах анал бэлиэ, уордьан. ☉ Знак отличия, орден, звезда
Эн [Таатта] киэҥ иэҥҥэр уу тыллаах Эриэккэһэ элбээтин, Кыһыл Көмүс сулустаах Үгүс герой үөскээтин! Эллэй
Саха норуотун эрэллээх уола Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаланна. Д. Кустуров
Санныгар икки кыракый сулустаах пуорма киитэлин ылан кэттэ. «ХС»
4. Кинигэҕэ араас сыаллаах туттуллар болдьох бэлиэ. ☉ Условный значок, звёздочка
Тылбаастанар тыллары сулустарынан бэлиэтэннэ. Д. Говоров
Ордук уустук ыйытыыларга сулус туруоруллубут. КФП БАаДИ
5. көсп. Туһаайыыны, сайдыыны кэрэһэлиир туох эмэ. ☉ То, что определяет направление, развитие чего-л., путеводная звезда
Мин суолдьут Соҕотох сулуһум Иккиһин иэйбэттик өспүтэ. С. Данилов
Биһиги сирдэтэр сулуспут ол омуннаах-төлөннөөх РАПП тэрилтэтэ этэ. Н. Заболоцкай
Буулдьа толон Буурҕа устун Сирдээн, Кыһыл сулус тыкпыта. А. Абаҕыыныскай
◊ Муора сулуһа зоол. — иннэ курдук тириилээх тоноҕоһо суох муора харамайа. ☉ Морская звезда. Син эмиэ бары иннэ тириилээхтэр курдук, муора сулустара муораҕа олохсуйаллар. ББЕ
3
тюрк. йулдуз, йолдыз, жултуз