несов. что и без доп. чалыптаа, чалы пта а н и с.

разд.-кратн. 1) равномерно капать, стекать по капле; таммах түһэн чаллыргыыр вода стекает по капле; 2) хлюпать, булькать; атаҕым анныгар уу чал-лырҕаата под ногами у меня хлюпала вода; 3) перен. громко, звучно чавкать; 4) перен. громко говорить.

даҕ.
1. Харатыҥы сиэллээх, кутуруктаах, сиһэ туртаҕар, кытархайдыҥы саһархай бороҥ (сылгы дьүһүнэ). ☉ Светло-рыжий с чёрным хвостом и гривой, буланый (о масти лошади). Саалыр кулун. Саалыр соноҕос
□ Саалыр биэ үүтүн Сайа ыатан ыланнар, Саар ыаҕас муҥунан Саамал кымыс оҥороннор, Санааларын наскыппыттар. Күннүк Уурастыырап. Хоҥхочоҕун үрдүнэн систэри тилийэ лаппа туртайан, онтон атыныгар үрүҥ нуолур түүтэ элэгэлдьийэн көстөр, кутуруга, сиэлэ, сыҥааҕа итиэннэ уопсай түүтүн кылаана барыта кытаран көстөр буоллаҕына, саалыр сылгы диэн этиллэр. Сылгыһыт с.
2. Саһарымтыйар маҥан (хол., киһи баттаҕын этэргэ), сырдык араҕас (көтөр, үүнээйи дьүһүнүгэр). ☉ Светлорыжий или бледно-жёлтый (о цвете волос, окрасе птиц и окраске растений)
Санаа-оноо хара соно Санныбар бүрүллэн, Саастыыларым иннинэ Саалыр чанчыктаабыта. С. Васильев
Сээркээн сэһэн, Киргил кэтэх, Саалыр чанчык… Түөнэ Моҕол Хааннаах Хатан Тэмиэрийэ Тойон эһэкэм, Аһаа-сиэ. Тоҥ Суорун
Саалыр талах чыычааҕа «Самыыр түстүс!» — диэн тыллаах. С. Данилов
ср. монг. саарал ‘серый, пепельный’ (о масти), др.-тюрк. чал ‘серовато-белый, пепельно-белый, чалый’, кирг., алт., тат. чал ‘седой; седина’

даҕ.
1. поэт. Үллэр, кыынньар долгуннаах. ☉ Бурлящий, бурный (о реке)
Бу сүүрүктээх өрүс үрэхтэр Киэҥ таас Дьалхааннаах чаргылардаах эбиттэр. Саха фольк. Түүтүн түһэрэн, кынатын тоһутан, түҥ-таҥ түһэн таас курдук, таастан тааска охсуллан, таас үрэх дьалхааннаах уутугар чал гына таҥнары түстэ. П. Ойуунускай
2. көсп. Аймалҕаннаах, сүпсүлгэннээх. ☉ Неспокойный, смутный, бурный
Аан ийэ дойду Атыйахтаах уу курдук Дьалкыс гынар Дьалхааннаах охсуһуута буолла. Нор. ырыаһ. Ол дьалхааннаах куораттан киһитэ этэҥҥэ эргиллиэ дуо? Биллибэт. А. Софронов
Арай дьалхааннаах сэрии дьылларыгар саалаах дьону көрдөҕүнэ, бу курдук куттанара. Н. Якутскай

даҕ. Олус чаҕылхай от күөх (айылҕа өҥүн этэргэ). ☉ Нежно-зелёный, ярко-зелёный (цвет природы)
Хатыҥ мастарым, кэтиҥ Хаарыан хампа киэргэлгитин, Чээл сэбирдэххитин сирилэтиҥ, Тэлим сиккиэргэ бигэтиҥ! Күннүк Уурастыырап
Чэлгий, муҥутаа, Чээл мыраан! С. Зверев
[Мин] Лена эбэ хотуну сайын чээл үөһүгэр саамай көҕөрөн-наҕаран, ситэн-силигилээн турдаҕына …… көрбүтүм. В. Протодьяконов
◊ Чээл күөх — чээлэй күөх диэн курдук (көр күөх)
Таптыыбын, айылҕа барахсан, Унаара долгуйар чээл күөххүн. М. Ефимов
Айылҕа барахсан итиччэ чээл күөҕүнэн наҕарбытын хаһан да көрбөтөхпүн көрбүт курдук буоллум. КНЗ ОО
Үүнээйилэр үгүстэрэ чээл күөх өҥнөөхтөр. КВА Б
ср. п.-монг. чал коке ‘тёмно-лазурный’, монг. чэл ‘светлый, светло-зелёный, светло-голубой’

1. аат. Кытаанах умнаһа суох ньуолах сымнаҕас түү (көтөргө). ☉ Разновидность перьев, мелкие пёрышки, покрытые волосками, пух (у птицы)
   Кус нуолура. СГФ СКТ
   Көмүс ньээкэ уйаҕа хайдах тоҥуоҥуй? Онно куба нуолура, ийэ сылааһа. С. Тарасов
   Икки обургу оҕо тиэргэҥҥэ тахсан, бөлүүн түс пүт, куба нуолурун курдук кыраһа хаары күрдьэн тирилэттилэр. И. Алексеев
2. даҕ. суолт. Олус сымнаҕас, намчы. ☉ Очень мягкий, нежный
   Катюша күөх нуолур х о н у у г а о л о р о т ү с т э. А. Сыромятникова
   Бэс ыйыгар дьиэм таһыгар нуолур оттор нуоҕаспыттар. И. Эртюков
   ◊ Нуолур солко — нарын-намчы, олус кэрэ, сымнаҕас. ☉ Очень нежный, мягкий
   Тоҕус сүөм холобурдаах норуллар нуолур солко Суһуохтаах эбит Су буҥнуурум оҕото. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Са ха сиригэр үүнэр нуолур солко мутукчанан нуоҕаспыт баараҕай тииттэр, на рын с о л к о сэбирдэҕинэн накыспыт чал лах хатыҥнар бары манна бааллар. Ам ма Аччыгыйа. Кэтэриинэ, эн миэхэ Кис тээбэккэ эт эрэ: Нуолур солко бат таҕыҥ Тоҕо маннык харатын? П. Тобуруокап
   ср. монг., бур. ноолуур ‘пух’

I
аат.
1. Сылгы моонньун үөһээ кырыытынан үөскүүр кытаанах сыа. ☉ Жировое отложение на загривке лошади. Бу ат улаханнык ыра илик, саала билигин да халыҥ
□ Халыҥ хаһа халтархай, суон саал мүлчүркэй (өс хоһ.)
△ Оннук сыа саха күндү аһылыгын быһыытынан. ☉ Жир с загривка лошади как лакомство у якутов
Сылгы суор холото тастаах эмис этин, субайын, хартатын, суон саалын, уохтаах хатан кымыһын санаатахпына, сыҥааҕым уута сүүрэр. В. Протодьяконов
Саалы сулуйан ылан баран, сытыы быһах биитинэн ньиккэрийиллэр уонна бэйэтин бытархай гына кырбаан бэриллэр. ТИИ ЭОСА
2. Сылгы моонньун томтоҕор үөһээ кырыыта. ☉ Загривок у лошади
«Дьэ, буот! Билигин билсистибит», — диидии Владимиров ат саалын туппахтаан көрдө. Н. Якутскай
Чөрөгөркөөн кулгаахтаах, Өрүкүйэр көҕүллээх, Дьондоҕоркоон сааллардаах, Ньалакалыыр сиэллэрдээх Соноҕоһум барахсан! А. Бэрияк
3. Хонуу, кырдал ордук үрдүк, көнө үөһээ өттө эбэтэр томтор, хайа оройо. ☉ Наиболее возвышенная и ровная часть поля, а также вершина холма, горы
Аҕыһыктыыр салаалаах Ачакалыыр күөх оппут Алаас-сыһыы саалыгар Аҥаарыйан аатырда. Күннүк Уурастыырап
Ол хордоҕос дьогдьоҕор саалыттан тула баар ытыска уурбуттуу ыраахха диэри тунааран көстөр. С. Тумат
Москва — Хайа саалын курдук Халыҥ арҕастаах, Очуос оройун курдук Улуу мөҥүөннээх …… Киэҥ Ийэ дойду Киин куората буолар эбит! С. Васильев
♦ Дьогдьойор саала көр дьогдьой
Модун мохсоҕол аал көтөн күүгүнэтэн кэлэн, Внуково аэропорт дьогдьойор саалыгар дугунна. С. Тарасов
Туймаада сыһыытын Дьогдьойор саалыгар Дьиэ да дьиэ, быһата, Дьэндэйэн таҕыста. С. Данилов
Европа дьогдьойор саалыгар, таас хайатын быыһыгар Габрово диэн куорат баар. «ХС». Халыҥ хаһанан харчыта кэбис (охсун), суон саалынан мохсуота уурун фольк. — олус баайдыкталымнык, байылыаттык олор. ☉ Жить в изобилии
[Баайдар] халыҥ хаһанан харчы охсуналлар, суон саалынан мохсуо ууруналлар. П. Ойуунускай. Халыҥ хаһалаахтар, суон сааллаахтар кэпс. — баайдар, көлөһүннээччилэр. ☉ Богачи, мироеды
Биһиги кыра дьоннор араас тардыыны дууһа баһынан …… баайдары, күөх истэри, халыҥ хаһалаахтары, суон сааллаахтары кытта тэбис-тэҥҥэ төлүүр этибит. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк. йал ‘грива, загривок’, шор. чал, казах. жал ‘грива; жировой слой под гривой’, тув. чал ‘загривок; насыпь’
II
аат. Тымныыга баанар халыҥ өрүү эбэтэр баайыы былаат. ☉ Тканый или вязаный большой платок, шаль
Ааныс түргэнник оҥостон бүттэ, саалын эринэн кэбистэ. Н. Заболоцкай
◊ Саал былаат — саал II диэн курдук
Дьиэ хара аанынан үрүҥ саал былаакка сөрөммүт мааны таҥастаах дьахтар сүүрэн тахсыбыт. Н. Заболоцкай

1. даҕ. Улаханнык арыгы испит. ☉ Пьяный, изрядно выпивший
   Итирик киһиттэн оннооҕор ыт куттанар (өс ном.). Кини итирик салайааччылаах массыынаҕа түбэһэн, хас да сиринэн сиһэ тостубут. Амма Аччыгыйа
   Турахин эдэр ойоҕо итирик куолаһынан саҥаран тыыбырҕаан баран, оҕонньорун санныгар өйөнө түһэн кэбистэ. Эрилик Эристиин
   Тааҥкалар кэннилэриттэн хара синиэллээх итирик эсесовецтар кэрээнэ суох сырсан хорохочуһалларын көрөҥҥүн этиҥ саласпыта. ССС
2. аат суолт. Өлүөр өйүн сүтэрэр, булкуллар курдук арыгылаабыт киһи. ☉ Человек, выпивший много спиртного, пьяный
   Итирик итириги сөбүлүүр (өс ном.). Итириктэр хаартылаары үллэҥнэстилэр. Амма Аччыгыйа
   [Охоноос:] Ноо, итириктэр бааллар дуо? Л. Попов
   Бу арыгы баар алдьархай төрдө. Өстөөхтөрбүт итириктэри көрө-көрө холуннарыы, хомпуус оҥостоллор. П. Филиппов
3. сыһ. суолт. Улаханнык арыгылаан. ☉ Изрядно напившись, выпив
   Итирик киирэн кэллэхпинэ, Катя олус соһуйуо, мөҕөрө да буолуо. Амма Аччыгыйа
   Саша киэһэни көтүппэккэ кэриэтэ хойутаан, арыт холуочук, арыт итирик кэлитэлээбитэ. Н. Якутскай
   Манна ол кырдьаҕас хаһан эмэ көһүннэҕинэ да, икки хараҕын чал курдук көрөн, күөл итирик кэлээччи. НС ОК
   ♦ Өлөр итирик - атаҕар уйуттубат, кыайан да саҥарбат итирик. ☉ Мертвецки пьяный (соотв. лыка не вяжет)
   [Дьөгүөссэ:] Бэйэтэ өлөр итирик. А. Софронов
   Толстоухов өлөр итирик. Н. Якутскай

I
туохт. Ойуолаабакка, атахтаргынан олбу-солбу хардыылаан, түргэнник бар, айаннаа (ордук сылгыны этиллэр). ☉ Бежать рысью, рысить
Кинилэр [биэлээх кулун] иккиэн үөрдэрин диэки сиэлэ турдулар. Суорун Омоллоон
Кырдьаҕас ыт барар суолларынан сиэлэн нэмирийдэ. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор атын муоһатын хамсатарын кытта, ат сиэлэн атаралаабытынан барда. Н. Якутскай
♦ Сииккэ сиэллэ, хаарга хаамта көр сиик I
[Дарыбыан:] Былыр мин эмиэ оройбунан көрө сылдьарым саҕана, арыгынан утахтанан, хаартынан харахтанан сииккэ сиэлбит, хаарга хаампыт бэйэм. Н. Туобулаахап
Ол сылдьан сииккэ сиэлбиттэрэ, хаарга хаампыттара үгүс ини. «Кыым»
ср. др.-тюрк. йел ‘скакать, мчаться; странствовать’, кирг. жел ‘бежать трусцой, лёгкой рысью’, тув. чэл ‘поезжай рысью’
II
аат. Сылгы уонна сорох кыыл саалыттан (моонньун үөһээ кырыытыттан) аллара намылыччы үүнэн түһэр кыл түүтэ. ☉ Грива
Оҕустан охторгор муоһуттан тутус, аттан суулларгар сиэлиттэн харбаа (өс хоһ.). Ананий соноҕоһу сыҥааҕыттан тутан туран, сиэлин тараата. М. Доҕордуурап
Эбэтэ үрүҥ уонна хара өҥнөөх сылгы сиэлиттэн уһун ситии хатара. Г. Угаров
◊ Дулҕа сиэлэ — дулҕа төбөтүгэр үүнэр үкэр от. ☉ Осока дернистая
Чөркөйүм төбөтүн оройунан дулҕа сиэлигэр батары түһэн, хамсаабакка сытара. Далан
Ынахтар хаар анныттан тахсыбыт кур дулҕа сиэлин үргээн турдурҕаталлар. Н. Заболоцкай
Сайын дулҕа сиэлин тиниктээн, Алдан кытылыгар оттообуппут. А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк. йал ‘грива, загривок’, каракалп. жал ‘грива’, тув. чал ‘грива’

туохт.
1. Туох эмэ (хол., кумах) быыһынан өтөн, бычыгыраан таҕыс (ууну этэргэ). ☉ Выступать, проступать, просачиваться (о воде)
[Умуһахтарын түгэҕиттэн ууну] баһа сатаабыттара да, кыайан бүтэрбэтэхтэрэ — уулара чаалыйан тахса турара. В. Яковлев
Сир-дойду курдаттыы илийэн, ыгыллыбатах таҥас курдук, киһи хаамтаҕына быллырҕас уу чаалыйар буолбут. «ХС»
Өрүс кытыла буолан, аҕыйах лаппаакы кумаҕы быраҕарбытын кытта …… аллараттан сыыйа чаалыйан уубут эбиллэн испитэ. «Чолбон»
2. көсп. Сүтэн, симэлийэн хаалбакка буола, биллэн кэлэ тур (хол., ханнык эмэ кистэнэ сатыыр дьыаланы эбэтэр курус иэйиини этэргэ). ☉ Проявляться, обнаруживаться, несмотря ни на что (о чём-л. утаиваемом или умалчиваемом — напр., об эмоции)
Маннык дьыала [Уулаахтааҕы абаарыйа] таах хаалбат, хайаан да тугунан эмэ чаалыйан тахсыахтааҕа. В. Гаврильева
Курус санаа …… син биир кини дууһатыгар чаалыйан өтө турар. И. Сысолятин
Өстөһүү билигин да умнуллубакка, ханан эрэ чаалыйан тахсара. С. Курилов (тылб.)
◊ Сүрэҕэ чаалыйар — сүрэҕин көрбүтүнэн киирэр диэн курдук (көр сүрэх I)
[Федора Валерьевна] сыалаах эти сиэбититтэн дуу — сүрэҕэ өҕүйүөхтүү чаалыйда. Е. Неймохов
ср. др.-тюрк. чал ‘бить, выколачивать’, кирг. чаалы ‘изнемогать, обессиливать’, маньчж. чали ‘изнуряться’