убураа диэнтэн хай
аата. Кириэһи убурааһын ситэ бүтэ илигинэ ыспыраабынньык куолаһа сатараата. С. Курилов (тылб.)

көр ыспыраабынньык
Егор Дудниковка уокурук исправнига сэрэтии оҥорбута, лааппытын сабаары ыксаппыта. Н. Якутскай
Тиэйэллэрэ кинилэр сөҥ ынчыгы, Көс дьонун уонна уордаах исправнигы. И. Гоголев
Уокурук исправнига Кочаревскай Дьокуускайтан кэлбит биэс сиринэн сургуустаах кэмбиэри бэркэ сэрэнэн арыйа баттаата. П. Филиппов

сыһ. Эйэҕэһэ суохтук, тоҥуйдук, толоостук, чучурааннык (сыһыаннас). ☉ Некультурно, грубо, невежливо, по-хамски
Яков Андреев, киниэхэ [Ананийга] куруубайдык сыһыаннаһара көнүөхтээҕэр сэтэрэн иһэр. М. Доҕордуурап
Друскин ыспыраабынньык ламуттары кытары куруубайдык сыһыаннаһарын билэн баран Куриль Якутскайга үҥсүбүтэ. С. Курилов (тылб.)

сыһ. Олуона баҕайытык көнөтүк туттан. ☉ Неестественно прямо (держаться)
Матаҥныырап көнөччү туттан, …… полевой суумкатын нотуруускалыы кэппитин хаҥас тоҕоноҕунан өйөөн иһэр. В. Протодьяконов
[Ыспыраабынньык] арыычча атына диэн, сиһэ олус көнөтө, баһын кырдьык, көнөччү туттан сылдьар этэ. Н. Заболоцкай
[Өксүөн] хара турба курдук хоройон турбахтаата. Онтон өҕүллүбэккэ эрэ көнөччү олорунан кээстэ. У. Нуолур

сыһ. Эргитиилээхтик, улаҕалаахтык, киитэрэйдик. ☉ С тайным умыслом, хитро; многозначительно
«Турумуна», — оҕонньор кэтэхтээхтик биир тылы этээт, дьиэ аанын тыастаахтык аһан таһырдьа өҥөйдө. И. Никифоров
Доргууйап Сандаарабаны кылыы кэтэһэрдии, кэтэхтээхтик санаата. «ХС»
Ыспыраабынньык …… мэндээриспит харахтарын хайдах эрэ кэтэхтээхтик симириҥнэтэ-симириҥнэтэ, эмиэ саҥаран барда. С. Курилов (тылб.)

утары-батары көр — тонолуппакка тобулу көр. ☉ Сверлить глазами
[Күн Толомон Ньургустай] Уолун диэки Утары-батары көрбүтэ: Тоҕус уон бууттаах Доҕуобай мас торуоскатын Уҥа илиитигэр туппут, Икки атаҕын күлүүстүү ууруммут …… Кэтит киэптээх Киһи аҕай оҕото олорор эбит. ТТИГ КХКК. Утары-батары эт — толлубакка, хорсуннук утары саҥар. ☉ Говорить смело, дерзко, откровенно, возражая кому-л.
Кини биирдэ ол ыспыраабынньыгы утары-батары этэн турардаах. П. Филиппов

I
сүүрэлэҥнээ диэнтэн холб. туһ. Ыспыраабынньык кырыыламмыт мууһура дьэҥкэрбит харахтара, бар дьону ааҕардыы, уҥа-хаҥас сүүрэлэҥнэстилэр. «ХС»
Үөһээ Халыма ойуунун өлбөөдүспүт харахтара үөһэ-аллара сүүрэлэҥнэстилэр, энньэйбит алын уоһун салбаммахтаата. С. Курилов (тылб.)
II
сүүрэлэс II диэн курдук
[Дьэргэ] киһи сирэйин-хараҕын таба көрбөтө бэрт, хараҕа өрүү дьэргэлдьигэс, сүүрэлэҥнэс буолар. Болот Боотур
[Тыллыырап] сүүрэлэҥнэс хараҕа боччумуран, мутук оннун кэриэтэ дьэрэлийдэ. Софр. Данилов
Сүүрэлэҥнэс сып-сытыы харахтара буспут сугун курдук күп-күөхтэр. И. Семёнов

аат., кэпс.
1. Сокуону үчүгэйдик билэр киһи, юрист. ☉ Законовед
[Бүөтүр:] Ханнык эмэ улахан сокуонньут киһи суруйбута буолуо. Амма Аччыгыйа
Итинник быһыы биир сүрүн биричиинэтинэн …… сир дьиҥнээх сокуонньутунан огурунуом буолуохтааҕын дьон ситэ өйдөөбөттөрө буолар. П. Егоров
[Дэриэбинэҕэ] Владимир Ильич сокуонньут быһыытынан олус киэҥник биллибитэ. КНК ВИЛТ
2
сокуомсук диэн курдук. Сокуонньуттара ньаллырҕай Уйбаан этэр: «Микиитэ, кырдьык да, туоһу суох ээ». Амма Аччыгыйа
«Оччотугар ыспыраабынньык тоҕотун ыйан туран суругунан ыҥыртардын», — диэн сокуонньут муҥутаан Лион быһа этэн кэбистэ. «ХС»
«Куолуһуттарынан», «сокуонньуттарынан» аатырар, тыллаах-өстөөх, быһата, нэһилиэк «сис» дьонноро эмиэ тоҕо эрэ көстүбэттэр. «ХС»

1. эт I диэнтэн бэй. туһ. «Чэ, түксү! Үлэлиэххэ наада!» — диэн бэйэтигэр этинээт, суоҕар мунньуллубут дьыалалары бэрийтэлээбитинэн барда. Н. Лугинов
   Дьыбардаах халлаан сататыгар Этинимэ, хаһыытаама. С. Васильев
2. кэпс. Бэйэҥ наадаҕын, кыһалҕаҕын кимиэхэ эмэ кэпсээ, быһаар. ☉ Говорить, сказать кому-л. о чём-л. своём (напр., о нужде)
   Эрэйдээх курдук этиммит, Кыһалҕалаах курдук санаммыт. А. Софронов
   Бэйэтин көмүскэнэн, дакаастанан балачча этинэ сатаабыт. ПНИ АДХ
   «Ыспыраабынньык, ыалдьыттар этинэллэрэ син дуо?» — диэн саҥа иһилиннэ. «ХС»
   ♦ Баскын быһа этинимэ көр быһа I
   Саҥарыма, кэпсэтимэ — Баскын быһа этинимэ: Өйдөөх киһи эбит дэтиэҥ, Бэрт уһун үйэлэниэҥ. Л. Попов
   Иннигин быһа этинимэ көр илин I. [Саһыл:] Һоо, атаспын өлөрбүттэр эбит. Ол иһин иннин бэркэ быһа этиммитэ. Саха ост. I
   Киэр этин көр киэр. Эргэ олохтон киэр этиниэҕиҥ, кини Кирин атахпытыттан тэбэниэҕиҥ. Амма Аччыгыйа
   Саха киһитин сиэрин-майгытын киэр этиммит эрэ киһи хоноһону холдьоҕуон сөп. Н. Чернышевскай (тылб.)
   [Синцов Таняны] кэргэнэ көһүннэҕинэ киниэхэ төннүөн баҕарыа суоҕун сөп диэн саныы да барбакка, киэр этиммит. К. Симонов (тылб.)

туохт.
1. Сурах буолан иһилин, тарҕан (туох эмэ сонун, кэпсээн туһунан). ☉ Распространяться из уст в уста, разноситься как молва
Били куораттан тахсан иһэр диэн өртөн сураҕырбыт, кэтэһиннэрбит ыспыраабынньык тойон бэйэтинэн бу айгыстан тиийэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
Егор Егоров эмиэ [Донбасс] эргин баар, үчүгэйдик олорор, алгыс курдук үлэлиир сураҕырар. С. Федотов
Артыалы, холкуоһу тэрийиигэ Атыттары ыҥырар сураҕырдылар. С. Васильев
2. Тугунан эмэ билин-көһүн, аатыр. ☉ Стать известным, прославиться, прослыть кем-чем-л.
Мырдыс ойуун бүтүн улуус үрдүнэн сураҕырар ойуун. А. Бэрияк
Биригээдэ өр-өтөр буолбакка туйгун үлэтинэн, дьиссипилиинэтинэн сураҕырбыта. И. Данилов
Ой-бэс өр үйэлэргэ тулаайахсыйан уонна «абааһылаах» уҥуохтарынан сураҕыран турбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
Коля кинини көрөн баран: «Били сураҕырар сидьиҥ киһилэрэ ити буоллаҕа», — дии санаабыта. Эрилик Эристиин
♦ (Аҥаардастыы аатыр) соҕотохтуу сураҕыр — дьону эрэ барытын баһыйа, тэҥнээҕэ суох буола аатыр, сураҕыр. ☉ Выделяться, отличаться от других особой известностью, славой
Арҕаа эҥээргэ баайынан, атамаанынан аҥаардастыы аатырар, соҕотохтуу сураҕырар. Саха фольк. Бичик Сэмэн аҥаардастыы аатырар, соҕотохтуу сураҕырар баҕата тулутумуна Манчаарыны көрсө Бордоҥ улууһугар бара сылдьарга быһаарынар. Н. Якутскай
1933 сылтан Дьокуускайга да, чугастааҕы да оройуоннарга тустан чиэппэр күүстээх Бычырдаан соҕотохтуу сураҕырбыта. Хапсаҕай. Суон сураҕыр — киэҥник, дарбааннаахтык аатыр, билин. ☉ Иметь громкую славу, приобретать широкую известность
Хайҕал, таптал наҕараадата Хас да сылларга аҕыраабата. Суолгун буллуҥ, баараҕадыйдыҥ, Сойууска тиийэ суон сураҕырдыҥ! Болот Боотур
«Дьэ, ол кэннэ албан аатыр, суон сураҕыр, уһун эрэйдээх!» — диэн Баай Бүөтүр үөҕэн киирэн барда. В. Чиряев