нареч. эрдэтинэ, эрдэттэн, эрдэ-сылла.

1. көхөлөс диэн курдук. Көхө көмүс тарбахпытынан Күлүүстэһэ тутуһан, Күөх томтор толооҥҥо Көтөн-ойон биэриэҕиҥ! С. Васильев
2. Икки өттүнэн дуогабардаһан кэбис, тылла бэрсис. ☉ Договориться, сговориться
   Хата, эрдэ-сылла кэпсэтэн, тылбытын күлүүстэһэн кэбиһиэҕиҥ. ОИП Х

сыһ.
1. Кэмин, болдьоҕун иннинэ, эрдэ, эрдэ-сылла. ☉ До срока, раньше времени, заранее
[Вера:] Хата, Ольга, эн миэхэ эрдэтинэ этэ олор, туох идэлээххиний? С. Ефремов
[Саппырыан] былыр-былыргыттан сэрэхтээх, үктэнэр сирин эрдэтинэ көрбөккө эрэ хардыылаабат үгэстээҕэ. А. Бэрияк
Тииҥ аһылыга төһө дэлэгэй буолуоҕун итинтэн сылыктаан эрдэтинэ билиэххэ сөп. ЕОВ ССТБ
2. кэпс. Туох да улахан тахса илигинэ, эрдэ-сылла, хойутаабакка. ☉ Пока ничего не случилось, пока не поздно
«Ээ, хата, эрдэтинэ тупсан кэбиһиҥ», — диэтэ биир уол. Амма Аччыгыйа
Куорат олохтоохторо, хата, эрдэтинэ дьаадьыйан биэрэн быыһаммыттара. Н. Якутскай
Уол туохха эрэ эрэҥкэдийэрин таайан, учуутал кыыс эрдэтинэ тэйитэ охсорго санаммыта. Айысхаана

туохт., кэпс., сөбүлээб. Атын сиргэ баран биэр, халбарый, тэй, арах. ☉ Уходить, убираться прочь, отойти в сторону
Оо, ол аата эмиэ [үрүҥ] этэрээт буолан эрдэхтэрэ. Хата, ол атын сиринэн дьалбарыйдаллар. Болот Боотур
Эрдэ-сылла, эрэйэ, айдаана суох мантан дьалбарыйан биэрэрбит быдан ордук буолуо. Н. Якутскай
Өйүгэр көтөн түспүт бастакы санаатынан, дьиэлээхтэр тура иликтэринэ дьалбарыйыа этэ, ол эрээри бачча эрдэ ханна барыаҕай? «ХС»

1. даҕ. Адьырҕа, сиэмэх. ☉ Хищный
   «Уу-ыы!» — Павло абатыгар кыбдьыгыраата. Онтуката аһыҥастаах кыыл ырдьыгыныырыгар маарыннаабыта. Софр. Данилов
   Биһиги Учуйдуун сур бөрө, онтон да атын аһыҥастаах кыыллар тутан сиэбэтэхтэрин, сөҕө, олус минньигэс көтөр миинин тото-хана истибит. Н. Босиков
   Арай биир быыһанар суол баар. Ол аһыҥастаах кыыл оҕолоро борбуйдарын уйа иликтэринэ, төрөөбүт хорооннорун булан, эрдэ-сылла дьаһайыы. В. Миронов
2. аат суолт., түөлбэ. Оҕолоох эһэ. ☉ Медведица с детенышем
   Хара тыа аһыҥастааҕа атыыр сирэйин тириитин хайа тарпыт. Болот Боотур
   «Уйбаан, көр эрэ, аһыҥастаах суолбутун күөйэн эрэр», — диэт, киһим саатын эһэ охсон ылла. И. Егоров

тыаһы үт. туохт.
1. Сөҥнүк, көөҕүнэччи саҥар. ☉ Говорить низким, густым голосом
«Манна дьону харааччы иирдээри кэлбитиҥ дуо? Эрдэ-сылла киэр буоллаххына сатаныыһы!» – диэн маҥан баттахтаах Богучев тойон бааҕынаата. Эрилик Эристиин
«Туох даа? Туох диибин диигин?» – Степан Саввич кыыһырбыттыы бааҕынаата эрээри, харахтара дьиибэлээхтик төгүрүһэн кэллилэр. Н. Лугинов
Барыларыттан ордук Данило арыт хойуутук бааҕыныыр, арыт сытыытык часкыйталыыр саҥата иһиллэр. Л. Толстой (тылб.)
2. Улаханнык иһиллэр гына сөҥ, хойуу көөҕүнэс тыаста таһаар (хол., гудуок). ☉ Громко издавать густой звук (напр., о гудке)
Баһа суох бааҕыныыр, көхсө суох көөҕүнүүр баар үһү (тааб.: ойуун, дүҥүр). Мин хоһуйуом этэ: Массыына бааҕыныырын, Собуот куугунуурун, Борокуот аал бурдургуурун. А. Софронов
Мотуор татыгынаабыта, гудуок бааҕынаабыта, сотору соҕус буолаат, Коля хараҕыттан кыһыл уот сүтэн хаалбыта. А. Гайдар (тылб.)

1. аат.
2. Тугу эмэ оҥоро охсоору эбэтэр ханна эмэ бараары тиэтэйии, түргэнник, ыгымнык туттуу. ☉ Стремление быстрее сделать что-л. или идти куда-л., спешка, торопливость
   Артамыан ыксал бөҕөнөн ойуоккалаан кэлэн …… дьиэ ортотугар баар буола түстэ. А. Бэрияк
   Барыта ыгым, ыксал, мүнүүтэҕэ тиийэ сыаналанар күндьыл үүммүт. И. Никифоров
   Ыгылыйыы, ыксал, тыын былдьаһыыта диэн дьэ манна [куота охсорго] кэлбитэ. В. Яковлев
3. Кими эмэ соһуччу өмүтүннэрэр, уйулҕатын хамсатар мүччүргэннээх быһыы, иэдээн, алдьархай. ☉ Неожиданная угроза, опасность, беда, застигнувшая кого-л. врасплох
   Ыксал, кыһыы буолла, Ытамньыйда, кыранна. Күннүк Уурастыырап
   Ити икки ардыгар өстөөхтөрө өссө чугаһаабыттара. Ыксал бөҕө буолбута. Д. Таас
   Ыксал буоллаҕына, күрүө анныгар ньылбыс гынан биэриэх санаалаахпын. Н. Заболоцкай
4. даҕ. суолт.
5. Уһаппакка, түргэнник оҥоһуллар, толоруллар, тиэтэллээх. ☉ Требующий немедленного выполнения, спешный, срочный. Сарсын окко киирээри ыксал хомунуу буолла. Ыксал сорудаҕы биэрдилэр
   □ Ыксал ыҥырыы ыраатта, Тиэтэл бэбиэскэ кэллэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
6. Ыарахан балаһыанньаҕа түбэһэр, кутталлаах, алдьархайдаах. ☉ Тяжёлый, опасный, гибельный
   [Манчаары:] Ыксал күн ыктаҕына, Ытыы олорума, ылбардыырыам. А. Софронов
   Ыксал [кыайтарар] күн кэллэҕинэ, илиитэ-атаҕа суох буолан хаалыллыа. Эрдэ-сылла Тураах аймаҕы уонна Хабахтары тутан ылан, имнэри эһиэххэ наада. Эрилик Эристиин
   Ыксал да, куттал да күҥҥэ Ытыыры билбэтэхпит. И. Эртюков

көр акылаат
1.
Манна Маппыайабыс сайылык дьиэ оҥортороору акалаатын түһэртэрэн эрэр. Бэс Дьарааһын
[Ампаар дьиэ:] «Арыылаах» артыала «Араҥас» халдьаайытыгар Акалааппын түһэрбитэ. С. Васильев
2. эргэр. Сыл ахсын харчынан төлөнөр түһээн. ☉ Определенное количество ежегодной денежной повинности, оклад
Биир бүтэй акалаакка таҕыста. ПЭК СЯЯ

туохт. Батараагынан үлэлээ, батараак буол. ☉ Батрачить, быть батраком
Поэма кылаабынай геройа [Гоголев Семен] …… кыра эрдэҕинэ аҕата, ийэтэ өлөннөр, тулаайах оҕо эрэйин-муҥун билэр, баайдарга батараактыыр. Софр. Данилов
Оскуолаҕа баара суоҕа икки эрэ сыл үөрэнэн баран, уоннааҕар батараактыы барбыта. «ХС»
А.Е. Крамен аҕата, ийэтэ сылы быһа олохтоох баайдарга батараактаабыттара, хамначчыттаабыттара. «Кыым»

сыһ. Киһи истэр гына, балачча улаханнык. ☉ Довольно громко, так, чтобы было слышно
Муста олорор дьон иһиллэрдик үөһэ тыыннылар, им-ньим буола түстэ. М. Доҕордуурап
«Үйэбэр маннык сыакаарга түбэһэ илигим», - диэн кинээс иһиллэрдик саҥарда. М. Доҕордуурап
Иһиллэрдик эт эрэ сылларга Икки сэрии эмэн саллаата, Кырдьан, ыран, нэктэл буоларга Кыһайбатыннар эрэ хата. И. Эртюков