1) сверло; 2) мундштук Пекарский: ; икки эрэһэлээх үүн тиэрбэһин курдук эрилкэй харахтаах с большими, круглыми, словно два кольца узды с мундштуком, глазами,
Я. Аан Эрэхэ ойуун один из двух сыновей Омоҕой-а и отец Нам-а.
3) решето

аат. Ким, туох эмэ уора, суоһа. ☉ Ярость, свирепость, пыл
Миха кавказтардыы эрчимнээхтик этэн-тыынан дабдыгыраабыт, уох-кылын бөҕөлөөх, эрилкэй харахтаах, саар тэгил уҥуохтаах киппэ киһи. Н. Кондаков
Икки улахан оҕус уох-кылын бөҕө буоллаҕа, бачыгыраччы харсан киирэн бардылар. «ХС»
Куорат өссө да хойуу туманынан бүрүллэн турара, тымныы уоҕа-кылына намырыы илигэ. «Кыым»

даҕ. Үрдүк хоҥуруулаах эбэтэр сүһүөхтээх (муруну этэргэ). ☉ Имеющий высокую переносицу
[Бөҕө Чомоокко] дарайбыт сарыннаах, хонтоҕор муруннаах, эрилкэй харахтаах улахан оҕонньор этэ. И. Сосин
[Мартын] улахан хонтоҕор муннун сүһүөҕэр иилиммит ачыкыта күн уотугар чаҕылыйара. П. Филиппов
[Раковскайы] уһун синньигэс уҥуох сирэйигэр улахан хонтоҕор муруннааҕын иһин, Тойон Мурун дииллэрэ. «Чолбон»
ср. бур. хонтогор ‘надутый, высокомерный, недружелюбный’

аат., кэпс. Украинеһы күлэн-оонньоон этэр аат. ☉ Шутливое название украинцев, хохол
«Бу хотойдуу муруннаах, эрилкэй харахтаах киппэ түөстээх хохуол маннааҕы ревком кэйэр муоһа, охсор сутуруга буоллаҕа», — дии санаата иһигэр. Л. Попов
Баай хохуол этэ уонна дьэ баайдартан олус үчүгэй санаалаах киһи этэ. М. Горькай (тылб.)

даҕ. Ис диэки хомуллубут, кимистигэс, уолбут (хол., иэдэс, омурт, ис). ☉ Тощий, ввалившийся, впалый (напр., щёки, живот)
Аҕата, эттээх халыҥ уостаах, хапсыгыр омуртаах, кугастыҥы эрилкэй харахтаах, кылгас муруннаах хара-бараан, эйэҕэс сирэйдээх киһи, уолун батыһа көрөн, мичээрдии турда. Н. Габышев
Оттон Чылбыан [ат аата] мэрдьэҥнээх уостаах, улаан дьүһүннээх, хапсыгыр буолан баран, уһун соҕус ат этэ. И. Федосеев
△ Хаптаччы барбыт, харбыйан быһыытын сүтэрбит. ☉ Сплющенный, бесформенный
Хапсыгыр мөһөөччүгүттэн биир ньуоска кыһыл көмүһү баһан ылан, атыылаах дьон мөһөөччүктэригэр кутта. И. Никифоров
ср. тув. капшыгыр ‘приплюснутый’

даҕ.
1. Эриллибит, хатыллыбыт (хол., быа). ☉ Кручёный, закрученный (напр., о бечёвке, ремне)
Үкчү хартыынаҕа ойууламмытын курдук турар: …… эрэдэһиннээх түөрт атахтаах, төгүрүк сирэйдээх суруксуттуур кыра остуол. С. Руфов
Хатыс быа — инчэҕэйдии тэлиллибит эрэдэһиннээх тирии быа. Хомус Уйбаан
Эрэдэһиннээх, баһыахтаах уһун тимиринэн уһаат түгэҕэр диэри анньан арыы хаачыстыбатын сыныйан көрөллөр. «Чолбон»
2. көсп. Олус уустук, эриирдээх (хол., сорудах, боппуруос). ☉ Сложный, замысловатый
Устуоруйа учуутала олус бириинчик этэ, онон билиэттэрин эрэдэһиннээх гына оҥорбута. «ХС»
Богданенко оҥостон олорон, утуу-субуу хас даҕаны эрэдэһиннээх боппуруостары биэртэлээтэ. Тумарча
Элбэҕи билэнкөрөн, Эҥинник күлэн-салан, Эйэҕэстик кэпсээн-ипсээн Эрэдэһиннээх да киһи. «ХС»
◊ Эрэдэһиннээх буулдьа — эргийээргийэ барар саа буулдьата. ☉ Пуля нарезного ружья
Эрэдэһиннээх буулдьа мэйиитин уҥуоҕун аҥаарын кэриэтэ ылан кэбиспит. «Чолбон». Эрэдэһин- нээх үүн — эриллэн-хатыллан оҥоһуллубут былыргы бөҕө үүн. ☉ Старинная узда, уздечка из крепкого кручёного ремня
Эрэдэһиннээх үүн, уруккулуу оҥоһуулаах көмүс сирэйдээх ыҥыыр хайаатар да баар буолуохтаахтар. «Кыым»
Эрэдэһиннээх үүн тиэрбэһин курдук эрилкэй харах көр тиэрбэс. Кэбиниэт хаһаайына эрэдэһиннээх үүн тиэрбэһин курдук эрилкэй харахтаах, хойуу сабыстыгас хаастаах, …… интэлигиэн көрүҥнээх түс-бас киһи этэ. Далан

аат.
1. Туох эмэ кытаанах синньигэс матырыйаалтан иэҕэн оҥоһуллубут төгүрүк. ☉ Предмет из твёрдого материала в форме окружности, обода, кольцо
Биир эр бэрдэ үйэтин тухары биир тиэрбэскэ хамначчытынан сылдьар үһү (тааб.: оҕус чурумчута). Омуһах аанын тиэрбэһиттэн тардан арыйтым, арай түгэххэ уонча куһу кытта икки хаас нанайа сыталлар. С. Маисов
Оонньооччулар тиэрбэһи маска кэтэрдэр сыаллаахтар. ОСБОо
2. Үүт күрүө көрүҥэ: сылгыны, сүөһүнү быстах кэмҥэ хаайан мэччитэр кыараҕас хаарчах. ☉ Огороженное место, загон для временного содержания скота, разновидность изгороди
[Оҕуһу] илдьэн тиэрбэскэ ыытан кэбистэххэ сөп буолсу. Суорун Омоллоон
Ата көп оттоох тиэрбэскэ мэччийэ сылдьара. Н. Якутскай
[Кулун] Киэҥ, төгүрүк тиэрбэс хаарчах Күөх нуолур отун тордурҕатар. М. Тимофеев
3. биол. Маһы эрбээтэххэ көстөн кэлэр, сааһын көрдөрөр ии курдук төгүрүктэрэ. ☉ Годичные слои деревьев
Мас тиэрбэстэрин икки ардыларынааҕы быыстара үчүгэйдик көстөр. КВА Б
Синньигэс тиэрбэстэр кураан сайын сиик аҕыйаабытын туоһулууллар. КВА Б
4. түөлбэ. Туһах. ☉ Силок из конских волос, петля. Эһэм куобахха тиэрбэс ииппит
◊ Тиил тиэрбэстээх <түнэ кур> көр тиил
Үс салаа тиил тиэрбэстээх түнэ курун сүөрэн ылан көхөҕө иилбитэ. Далан. Тиэрбэс куйах эргэр. — былыр сэриилэһэргэ кэтиллэр тимир тиэрбэстэринэн туттарыллан оҥоһуллубут, ырбаахы курдук кэтиллэр куйах. ☉ Старинный воинский доспех в виде рубашки из металлических колец, кольчуга
Тиэрбэс иилэҕэс куйах. БСИ ЛНКИСО-1994
Тиэрбэс куйаҕы намылыччы иилинэн кэбиһэллэрэ үһү. НСА ПШЯП. Тиэрбэс харах фольк. — төгүрүччү көрбүт, төп-төгүрүгүнэн арылыччы көрбүт харах. ☉ Круглые, широко открытые глаза (букв. глаза-ко ´льца)
[Атым] Чэй эрэ, Тиэрбэс харах, көрөн дьэргэй. Саха нар. ыр. III
Сэмэн Сэмэнэбис хап-хара тиэрбэс хараҕар кыымнар кылбачыһаллар. Л. Попов
Кыһыл көмүс таҥастаах киһи Алтан тиэрбэс хараҕынан [көрөн олорор эбит]. ТТИГ КХКК. Тиэрбэстээх чиэрбэлэр биол. — биһилэхтии курдааһыннардаах уһун синньигэс, бөкүнүк эттээх ардах чиэрбэлэрэ. ☉ Кольчатые дождевые черви
Тиэрбэстээх чиэрбэлэр эттэрэ үгүс ахсааннаах тиһиликтэртэн таҥыллыбыт. ББЕ З. Үүн тиэрбэһин курдук харахтаах фольк. — төгүрүк харахтаах, төгүрүччү көрбүт харахтаах. ☉ С круглыми, широко открытыми глазами (букв. с глазами, подобными кольцу удил)
[Ньургун Боотур] эрэдэһиннээх үүн тиэрбэһин курдук эрилкэй харахтаах эбит. Ньургун Боотур
[Бухатыыр] Эрэдэһиннээх үүн тиэрбэһин курдук Эрилкэй харахтардаах эбит. С. Васильев
[Манчаары] эрэһэлээбит үүн тиэрбэһин курдук хапхаранан көрбүт харахтаах. МНН
ср. алт. теербек ‘кольца, которые опоясывают колотушку шаманского бубна’, тув. дээрбэк ‘круг’

даҕ.
1. Дьиримнэс күүгэннээх эрэһэ долгуннаах. ☉ Покрытый рябью; пенистый (о волнах)
Эбэбитин биһиги Эмиэ бииргэ туоруох диэн Эрэһэлээх долгуҥҥа Эрдиилэнэн испитэ. Күннүк Уурастыырап
Эрэһэлээх долгуннаах Эҥсиллэр уулардаах Эрэлийэр бурууктаах Элиэнэ эбэкэм Эҕэрдэлээх кытылыгар …… Уруй-туску олбохтоох Ороссолуода хочото Олохсуйан олорор. Н. Степанов
2. көсп., фольк. Аймалҕаннаах, сүпсүктээх (илин халлаан). ☉ Беспокойный, тревожный (о восточном небе — в олонхо)
Эрэһэлээх илин халлааннарын Эҥийэлээх иитин аннынан Эрийэ баттаан көрдөххө …… Улуу удаҕан дьахталларым Илгистэ-эккирии туралларын курдук [тыалардаах эбит]. П. Ойуунускай
3. Бөҕө миилэлээх, бөҕө (тиис). ☉ Крепкие (о зубах)
Эрэһэлээх тииһим эргэрэн эмтэрийбитин Эмээхсин буолан баран Эдэрдээҕи сааспын Эргийэн көрдөхпүнэ Этэр тылыҥ тиийбэтинэн Эгэлгэ-эриэккэс эбит. А. Софронов. Уол оҕо барахсан …… Эрэһэлээх тииһэ Эмтэрийбитин иһин, Киэһэ хонорун кэмнэнэр, Сарсын турарын сананар. Саха нор. ыр. II
4. Илбистээх, абылаҥнаах (тыл). ☉ Проникновенный, внушительный (о слове)
Дьэ, мин киһи эрэһэлээх тылым иччитин Икки тэргэн ый тэҥнээҕэ буолбут кэй чуор кулгааххытынан истэ сэҥээрдиҥитиий. А-ИМН ОЫЭБЫ
5. Чуор, сэргэх (кулгаах). ☉ Чуткий (об ушах)
Этэр тылбын Эрэһэлээх кулгааххынан Истэн тур эрэ! Д. Говоров
6. Туруору көрөр, сытыы (харах). ☉ Прямой, острый, проницательный (о взгляде)
[Квагантирадзе] Мунна өссө кырыыламмыта, чыпчылыйбат эрэһэлээх хараҕа төгүрүйэн кэҥээн кэлбитэ. «Кыым»
♦ Икки эрэһэлээх үүн тиэрбэһин курдук эрилкэй харахтаах — олус киэҥ төгүрүк сырдык харахтаах. ☉ С большими круглыми, словно два кольца узды с мундштуком, глазами.

эргэр.
1. аат.
1. Хататынан охсон уот кыымын таһаарар ураты таас (былыр оннугунан сахалар уот оттон олороллоро). ☉ Кремень, из которого высекают огнивом искры (в старину якуты постоянно его употребляли для разжигания огня)
Киһи барахсан кэрэни айыахтаах — Элиэнэ эҥсиллэр даланын курдук, эстэриик бараммат кыымын курдук, Эрдээх хотой айанын курдук. Д. Апросимов
[Аҕам] эн да буолаҥҥын …… эстэриик курдук чаҕыллар эбиккин! С. Васильев
2. Былыргы сааны эһэргэ туттуллар чокуур. ☉ Кремень, с помощью которого стреляли из ружья
Оччотооҕуга маннык бинтиэпкэ саа суоҕа, кулгааҕар буорах кутан эстэриик тааһынан эстэр чуор саалааҕым. Н. Якутскай
2. даҕ. суолт. Эрчимнээх, дохсун, күүстээх. ☉ Сильный, энергичный, неукротимый
Эдэркээн сүрэххэр, илиигэр эстэриик эрчимнээх Эр бэрдэ, долоҕо барахсан. Р. Баҕатаайыскай
Эн бааргыттан күрэннилэр күргүөмнүү этиҥ былыттара, Дьааһаан бараннар эккирэтиһэ сүттүлэр күлүмнүү-күлүмнүү Эн иннигэр эстэриик чаҕылҕаннар. С. Тарасов
[Ленскэйи] инниттэн-кэнниттэн эрилкэй хара эстэриик уоттарынан имэрийэ турдулар. С. Васильев
◊ Эстэриик чокуур (таас) — 1) эстэриик диэн курдук
Былыргы саха уоту хататынан, эстэриик чокууру саҕан эрэ ылара. Суорун Омоллоон
Халлаан сытыы чолбонуттан Уотун ылан уоттаабыт, Эстэриик таас чокууртан Кыымын ылан кыымнаабыт. И. Гоголев
Эскэл тый быарын саҕа Икки кырыылаах Эстэриик чокуурга Иҥэн кубулуйбут Тырым уоту тыыннаабыт. Саха нар. ыр. II; 2) үрд. Кыымынан ыһыахтанар курдук сытыы. ☉ Мечущий искры, искрящий
Куттаммат, хоһуун да киһи буоллаҕа, Бирээмэ эстэриик чокуур курдук. Суорун Омоллоон
[Метро] эмэҕирбэт буоллун диэн Эстэриик таас эркиннэммит …… Тулхадыйбат буоллун диэн Толбонноох мыраамар тулааһыннаммыт. С. Васильев
Эстэриик таас курдук Эриэккэс тыллары Эймэтэ этиэххэ үчүгэй даҕаны. А. Бродников
Сирэйэ-хараҕа сытыыта саҕылла олорор эстэриик чокууру санатара. П. Филиппов

I
1. аат. Тиит мас сааһа кэһиллэн кытааппыт, чиҥээбит өттө (иэҕиллибит, этэ араҕастыҥы дьүһүннээх буолар). ☉ Часть лиственницы, затвердевшая, ставшая очень прочной вследствие нарушения годовых колец (бывает искривленной, имеет желтоватый оттенок)
Оһоҕун киил бэрдинэн тиҥинэччи отунна. В. Миронов
Дьиэлээх киһи …… айа чаачара буолар инчэҕэй киили кыһар. И. Никифоров
Киһиргэскэ киил кэбирэх. И. Эртюков
Ханналарый …… Эрилкэй киил курдук Хатан эрбийэ уолаттарыҥ. «Кыым»
2. даҕ. суолт.
1. Киилтэн оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из твердой древесины (обычно из лиственницы)
Муостуу килэриспит киил хайыһардарга намчы быһыыны уонна модун тулууру …… иҥэрэн оҥорбуттар. Амма Аччыгыйа
Арыый тэйиччи киил сэргэ дьиппиэрэн турар. Сэмээр Баһылай
2. көсп. Кытаанах, чиҥ, доруобай. ☉ Крепкий, прочный, здоровый
Бачча эдэр, киил киһи, көмөлөһөрүҥ оннугар, күүлэй тэбэ сырыттаҕыҥ. Р. Баҕатаайыскай
Сорох киил тумустаах киргил буолан Төбөлөрүттэн тоҥсуйдун. С. Васильев
♦ Киһи <киэнэ> киилэ көр ки- һи
Биһигиттэн [хайыһардьыттартан] үүнүөҕэ киһи киэнэ киилэ, ньургуна. И. Федосеев
Ол сылдьан эмискэ, сүрдээх эмискэ, киһи киэнэ киилэ, уол оҕо одьунааһа буола оҕустум. С. Федотов
ср. др.-тюрк. кез, кед ‘крепкий, крепко’
II
аат.
1. Сыарҕа, хайыһар, ох саа токуруйар, өрө иэҕиллэн тахсар өттө. ☉ Изогнутая кверху передняя часть саней, лыж
Сириэдийбит-сиппит сир ийэ хотун Хайыһар мас киилин курдук Ханарыйан тахсыытыгар …… үс хатыҥ үүммүт. П. Ойуунускай
Аал Луук Мас Хайыһар мас киилин курдук Ханарыйа үүнэн тахсан Силигилээн-ситэн сириэдийбит эбит. П. Ойуунускай
Сыыр быарыгар сыарҕа биир киилэ көстө сытар. Болот Боотур
2. зоол. Көтөр уонна сорох үүтүнэн иитиллээччи кыыллар түөстэрин уҥуоҕун кырыыта. ☉ Киль (кость на груди птиц и нек-рых млекопитающих)
Илии кынаттаахтар сапсынан көтөллөрө, эмиэ көтөрдөргө курдук, түөс уҥуоҕар киили үөскэппит. ББЕ З
Кини кэтит, мөтөгөр түөстээх, түөһүн уҥуоҕун киилэ көнө, түөһүн быччыҥа сайдыылаах. СИиТ