көр бүөбэйдэт. Кыра сылдьан эһэлээх эбэҕэр биэбэйдэппит ахан оҕо буоллаҕыҥ

ааттас диэнтэн дьаһ
туһ. Билигин сайыам кэлиэ дииллэр. Боломуочунайдары сүүстэ сырытыннаран эрэйдээбэккэ, олус ааттаһыннарбакка эрэ, улгум соҕустук сурунуох тустаахпыт. Амма Аччыгыйа
[Сомов:] Кини ааттаһыннарыан саныыра буолуо. Н. Туобулаахап
Куобах ааттаһыннара барбат, эһэлээх бөрө аттыгар олорон, тыа сонуннарын кэпсээн барар. ПНО

харыстаа I диэнтэн холб. туһ. Бэйэ-бэйэлэрин харыстаһан, биир санаанан, биир дьулуурунан үлэлээбиттэрэ көстөр. СЛ-8
Дьон төрөөбүт тылларын баайын, уратытын, ырааһын, кэрэтин иэйэн-куойан туран харыстаһаллар. СТЫМ
Эһэлээх эбэҥ күннэтэ эйигин көмүскэһэр, харыстаһар буолаллара. Н. Тарабукин (тылб.)

сыһ. Эрдээх санаанан, хорсуннук-хоодуоттук. ☉ Смело, храбро, мужественно
Эрдээхтик хардыылаан Эдэр көлүөнэ Үлэнэн күүрдүбүт. П. Тобуруокап
Сорохтор этэрээккэ киирэн, бэрт эрдээхтик суостаах сэриигэ сылдьыбыттара. Эрилик Эристиин
Эһэлээх эбэтэ …… иккиэн эрдээхтик тутта сатаабыттара. Ойуку

аат. Айаҥҥа сылдьыы, суолга-иискэ сылдьыы, ыраах кэлии-барыы. ☉ Поездка, дальний путь, путешествие
Кини [Бруснев] атынан, табанан кыһыҥҥы түптэлэс тымныыга айаннааһын амырыынын манна биллэ. П. Филиппов
Айаннааһын төрдүс нэдиэлэтэ этэ. Ногины төлкөтө урут да харыстаабатаҕа, эһэлээх түҥкэтэх сирдэргэ биирдэ эрэ бырахпатаҕа. Ю. Чернов (тылб.)
Кэтэхтэн айаннааһыннары түмүктээн көрүү, үөрэнээччилэр бырааһынньыкка анаан оҥорбут уруһуйдарын быыстапкатын көрүү ыытыллыбыттара. «ББ»

көр киччим
Уу арыылара дойдулаах Олуона кирчим олохтоох …… Дьоппуон омук. Өксөкүлээх Өлөксөй
Москва хорсун уолаттара Эһэлээх тымныы тыаҕа, Киһитэ суох кирчим сиргэ Аҕаллылар Москва ырыатын. Л. Попов
Кирчим кэмҥэ көмөлөспүт Кэбээйилэр, Күһүүрдэр Быйыл маннык өрө үппүт Быйаҥмытын көрдүннэр. Ф. Софронов
ср. саг. кичик ‘голод’

туохт. Тугу эмэ урут буолбуту умнума. ☉ Помнить, не забывать, хранить в памяти
Ойон-тэбэн ааспыт Оҕо, кэрэ сааспын Өйдөөн-санаан кэллим, Өркөн тылы эттим. Күннүк Уурастыырап
Онтон уолчаан туран Үҥкүрүйэ оонньообут сыһыыларын Өйдүү-саныы сырытта, Тохтоон көрөн истэ. С. Васильев. Онто да суох эһэлээх эбэбин мэлдьи өйдүү-саныы сылдьыаҕым. НТП ТББ

туохт.
1. Хапчааннарынан, намыһах сирдэринэн хайаны дабайан уҥуордуур айан суолун тутуһан айаннаа. ☉ Ехать по горному перевалу
Кулукуоскай аартыга. Уһуна биэс көс Уһаммыт (сир аата) төрдүгэр Сүрэх хайа анныгар хонон, көлөнү сынньатан баран аартыктаан либитии кытаанаҕа. ГКН КК
2. көсп. Ким эмэ иннигэр аартыгы аһан, тэлэйэн биэр, аартыгы туттар; кэскиллээх сайдар кыаҕы биэр. ☉ Открывать перед кем-л. широкую дорогу; давать кому-л. возможность свободного развития
Үс удаҕан кыырдылар, Маннык сир аатын Ааттаан, аартыктаан таҕыстылар. Д. Говоров
Кинини [В.И. Кузьмины] бары өттүнэн Өктөөп төрөппүт, киэҥ аартыктаабыт уола диирбитигэр толору кыах баар. «Кыым»
3. түөлбэ. Үрэҕи сис үрдүнэн өрө батан атын үрэххэ киир. ☉ Идти через лес вдоль реки вверх и выйти к другой реке. Эһэлээх үрэҕи өрө барабыт, онтон аартыктаан Кыыллаах диэн үрэххэ түһэбит

аат.
1. Ким эмэ туһугар кыһаллыы, кими эмэ көрөн-истэн харыстааһын, араҥаччылааһын. ☉ Забота о ком-л.
Кини өстөөҕүн кытта хаһан да эйэлэспэт, киниэхэ туох да харыстабылы билбэт. Суорун Омоллоон
Харыстабыл, итэҕэйсии, убаастабыл дьоҥҥо, тулалыыр эйгэҕэ сиэрдээх буоллаҕына, сиргэ олох чэлгийиэ. А-ИНА ДьБО
2. Туох эмэ (хол., айылҕа, доруобуйа) чөл туругун илдьэ сылдьыытын, эмсэҕэлээбэтин туһугар туруулаһыы, көмүскэл буолуу. ☉ Бережное отношение к чему-л., охрана, защита чего-л. (напр., природы, здоровья)
Павел Николаевич Шастин, эмиэ доруобуйа харыстабылын үлэһитэ, эһэлээх аҕатын үтүө үгэстэрин кэспэтэҕэ. И. Федосеев
3. Ким эмэ интэриэһин, быраабын күөмчүлээһинтэн көмүскээһин. ☉ Охрана, защита чьих-л. интересов, прав
Яковлев үлэһит-хамначчыт интэриэһин харыстабылыгар туох баар күүһүн-саталын биэрэргэ туруммута. Эрилик Эристиин
Үлэ харыстабылын дьаһаллара биһиэхэ быстах кэмнэргэ эрэ буолбакка, мэлдьи ыытыллаллар. СГПТ
Уопсастыба киһи бырааптарын уонна интэриэстэрин харыстабылыгар турар. Л. Брежнев (тылб.)

аат. Киһиэхэ төрөппүттэрин төрөппүттэрэ; аҕа-ийэ ууһун төрүттээбит дьон, өбүгэлэр. ☉ Родители родителей для человека, дедушка и бабушка; основатели поколения, рода, родоначальники, предки
Аҕа-ийэ аньыыта эбитэ дуу, Эһэ-эбэ сэтэ эбитэ дуу, Төрүт өбүгэ төлкөтө эбитэ дуу? Өксөкүлээх Өлөксөй
Олус да ыраас, истиҥ, кэрэ сиэн дьоннор хаалаллар эбээт бу күн анныгар эһэлээх-эбэттэн! Амма Аччыгыйа
Манна — эһэм-эбэм Төрүттэрим сирдэрэ. А. Абаҕыыныскай
◊ Эһэ-эбэ саҕаттан — былыр-былыргыттан, өрдөөҕүттэн. ☉ Издавна, исстари (букв. со времён дедушек и бабушек)
Аччыгыйкаан балаҕаннаах, Үрдүн буора тохто турар, Үүтээн курдук, хоспох сыыстаах, Эһэ-эбэ саҕатааҕы, Эмэх буолбут сэргэлээх. Күннүк Уурастыырап
Клим Климович биһиги эһэ-эбэ саҕаттан сыттык-сыҥаһа ыал этибит. И. Бочкарёв
Өрдөөҕүнү, былыргыны «эһэ-эбэ саҕаттан» диибит. ЧКС АК
ср. др.-тюрк. ечү апа ‘предки’