несов. что и без доп. сканди-руйдаа (1. хоһоону, ритмин хас биирдии еди-ницатын бэлиэтээн, аах; 2. тыллары сүһүөхтэринэн бысталаан доргуччу саҥар).

сыһ. Улаханнык, доргуччу. ☉ Громко, громогласно
Күөл уҥуоругар боҕурҕана, оҕо эрдэххэ кураанах уһаат иһигэр төбөнү уган баран саҥарар курдук, сүр көҥкөлөйдүк мөҥүрүүрэ иһиллэр. Софр. Данилов

тыаһы үт. туохт. Улаханнык күөдьүйэн доргуччу саҥар. ☉ Говорить громко густым, низким голосом; разговаривать громко, возбужденно
Онуоха көй-дьон ортотуттан ким эрэ эппиэттээн сөҥ куолаһа көбдьүөрдэ. А. Сыромятникова
Мустубут дьон кэпсэтэн көбдьүөрэллэр. И. Бочкарев. Кырдьаҕас киһи кыйыттан көбдьүөрбүтүн истэр. «ХС»

туохт.
1. Иҥнигэһэ суох түргэнник добдуйан, доргуччу саҥар. ☉ Говорить очень быстро, без запинки, громко
Харытыана: «Оок-сии! Мин Байбааскым бэлиэр улахан суруксут буолбут! Ити ааҕан добдугуратан эрэр»,- дии-дии күллэ. П. Ойуунускай
Хантан да сурук кэллин, ааҕан добдугуратан бараллар. Н. Якутскай
Уола Бүөтүр, имигэстик хамсанан, куолаһын тупсара-тупсара, тылбаастаан добдугураппыта. Болот Боотур
2. Чаастатык хатыланар доргуччу тыаһы таһаар (хол., тоҥсуйан). ☉ Производить часто повторяющийся громкий звук (напр., при постукивании)
Андыҥ Дайыыла ортоку тарбаҕын сүһүөҕүнэн остуолу тоҥсуйан добдугуратта. М. Доҕордуурап

I
добдугураа диэнтэн холб. туһ. Оҕолор барахсаттар …… быдан үйэтээҕиттэн доҕордуу дьон курдук, кэпсэтэн добдугураһан барбыттара. С. Данилов
Кэлбит киһи уонна олохтоох аҕыйах тылы бырахсан добдугурастылар. П. Филиппов
II
даҕ.
1. Биир кэм кубулуппакка доргуччу иһиллэр, түргэн (саҥа туһунан). ☉ Громкий, монотонный (о голосе)
Бу дойду дьонун добдугурас саҥалара - барыта муокас. Н. Габышев
Таһырдьа кэлбит дьон кэпсэтэр добдугурас саҥалара иһиллибитэ. «ХС»
2. Доргуччу «доп-доп» тыаһыыр буола хаппыт эбэтэр тоҥмут (хол., буор суол). ☉ Высохший или замерзший, твердый (напр., о грунтовой дороге)
Биһиги …… добдугурас кураанах сиргэ, Аллан хааһын сииктии үктэтэн, түргэнник хаамтаран лиһигирэппиппит үчүгэйкээнин! Н. Заболоцкай

сыһ.
1. Олус улаханнык, доргуччу. ☉ Очень громко, громогласно
Булчут Мэхээлэ балаҕан дьигис гыныар диэри ньиргиэрдээхтик саҥарда. А. Софронов
Дьиэтин аанын ньиргиэрдээхтик тоҥсуйан бардылар. М. Доҕордуурап
2. көсп. Өрө көтөҕүллүүлээхтик, күүрээннээхтик. ☉ С энтузиазмом, с пафосом
Кэмпириэнсийэ бэрт ньиргиэрдээхтик бара турар этэ. Амма Аччыгыйа
Сыбаайба бэҕэһээ ньиргиэрдээхтик барбыта. П. Аввакумов

сыһ.
1. Биир кэм түргэнник, доргуччу добдуйан (тыас, саҥа туһунан). ☉ Однообразно, быстро, безостановочно, громко, скороговоркой (говорить, раздаваться)
[Бадаайап] Күһүгүрэччи күлэр, добдугураччы саҥарар. Адьас өрөгөйдөөн олорор. Л. Попов
[Кыыстара] оройуон да, өрөспүүбүлүкэ да хаһыаттарын сонунун киэһэ аайы добдугураччы ааҕан биэрэр идэлэннэ. С. Федотов
Самсон Кустуурап халҕаны күүскэ тардыалыы-тардыалыы, эмиэ добдугураччы тоҥсуйда. Н. Габышев
2. Добдугурас буола, ыбылы күүскэ (тоҥ, хат). ☉ Сильно, как камень (промерзнуть, заморозиться)
Сир добдугураччы тоҥмут этэ. Н. Якутскай
Быйыл күһүн дьогдьооттоон сир харанан добдугураччы тоҥмута. «Чолбон»

I
лүһүгүрээ I диэнтэн холб. туһ. Биһиги тааҥкаларбыт лүһүгүрэһэн к эл ли лэр. Т. Сметанин
Суон бэрэбинэлэр араастаан лүһүгүрэспитинэн лесовозтан сиргэ түһэллэр. «Кыым»
II
даҕ. Туох эмэ ыарахан бииртэн биир кытаанахха доргуччу охсуллан тыаһыырын курдук лүһүгүрээн иһиллэр тыастаах. ☉ Издающий грохот, гулко грохочущий (напр., о р аск атах грома)
Дэлби тэптэрии лүһүгүрэс т ы а һ ы н ортотугар …… быһытталаммыт эриэлсэлэр эниэ анныгар күр гына түһүтэлээтилэр. А. Фадеев (тылб.)

I
1. тыаһы үт. туохт. Бииртэн биир кытаанахха доргуччу охсуллуталаан эбэтэр доргута тирэнитэлээн улаханнык тыаһаа. ☉ Ударяясь о твёрдое или двигаясь по твёрдому, издавать, производить гулкий грохот, греметь, грохотать (напр., о скатывающе мся бревне, движущемся по мосту тракторе)
Ханна эрэ ыраах алааска сылгылар сүүрэллэрин курдук бүтэй тыас лүһүгүрээтэ. Амма Аччыгыйа
Арыт Чооруостар [дьон аата] диэки сыарҕалаах дү лүҥү суулларар тыас лүһүгүрүүрэ и һ и л л э р. Р. Кулаковскай
△ Субуруччу дэл бэритэ баран тыаһаа (этиҥи этэргэ). ☉ Греметь раскатами (о громе)
Чаҕылҕан быһыта курбуулаан күлүмүрдээтэ, ол кэнниттэн сүллэр этиҥ халлаан уорҕатын устун лүһүгүрээтэ. В. Протодьяконов
△ Тоҥон, кытаатан ордук тыастан, дорҕооннон. ☉ Становиться гулким от холода (напр., о земле). Бөлүүн сир тоҥон лүһүгүрээбит
2. Күл туохтууру кытта -ан сыһыат туохтуур форматыгар ситимнэһэн «сөҥсөҥнүк саҥа таһааран күл» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В сочетании с глаголом күл ‘смеяться’ (в ф. деепр. на -ан) употребляется в значении «смеяться гулко, раскатисто». Киһим эмискэ күлэн л ү һ ү г ү р э этэ
II
дьүһ. туохт., кэпс. Бииртэн биир бөдөҥөөн көһүн. ☉ Казаться один другого крупнее (напр., о б р ё в н а х ). Бөдөҥ баҕайы бэрэбинэлэр лүһүгүрээн сыталлар

I
аат., эргэр. Былыргы булт тэриллэрин: айаны, сохсону иитэргэ туттуллар үксүн сылгы кылыттан оҥоһуллубут синньигэс утаһын (ону кыыл таарыйда да, булт тэрилэ эстэр). ☉ Насторожка (тонкий шнур из конского волоса для настораживания старинных орудий охоты — самострела или пасти, при касании к-рого они срабатывают)
Аҕылыы-аҕылыы Айатын аччаччы тарта, Кыҥыы-кыҥыы Кылыытын кыбытта, Хаарынан хайда, Хардыытын сабынна. А. Софронов
[Сэмэн кырдьан] садырыыннаах чолбон ырбата саһылы-бэдэри кылыыны мииннэрэ охтороро ахсаабыт, халты хадьырыйан ааһар буолуталаабыт. Амма Аччыгыйа
Бэрэбинэлэр анныларыгар туора тардыллыбыт сигэ талахха эттэр хам кэлгиллэн тураллара. Ити сохсо кылыыта этэ. И. Федосеев
♦ Кылыы (кылыытын) кэтээ (кэтэс) — киһиэхэ өстүйэн, кини туох эмэ сыыһаны оҥорорун, алҕаһыырын, мөлтөөнахсаан биэрэрин кэтэһэ сырыт. ☉ Держать камень за пазухой, подсиживать кого-л., ждать момента, чтобы подставить кого-л., навредить кому-л.
Начаалынньык уонна кылаабынай инженер тыл тылбытыгар киирсибэккэ, атааннаһа, кылыыбытын кэтэһэ …… сылдьар буоллахпытына, хайдах кэлэктиип биир сомоҕо буолан, үлэ-хамнас тэрээһиннээх буолуой? В. Протодьяконов
Табаарыс Чокуурап, эн мин кылыыбын кэтии сылдьаргын билэбин. С. Ефремов
Биэрэ онтон ыла Кэтирииһи «биирдэ эмэ үчүгэй аҕайдык түбэһиннэрбит киһи баар ини» диэн кыһыйа-абара, кылыы кэтэһэ сырытта. НС ОК. Кылыыны үктээ — ким эмэ буруйдаары, түбэһиннэрээри кэтии сылдьарыгар түбэһэн биэр. ☉ Попасться на чей-л. крючок, в чью-л. западню. «Эмиэ сатамматах дууһабын! — кимиэхэ эрэ туһулаан эппиттии, доргуччу саҥаран бэйэтин сэмэлэннэ Ыларов. — Айа кылыытыгар үктээн иһэбин!» Р. Баҕатаайыскай
Оттон Тордуох уола Килимиэн, эдэр сааһыгар хаартыга умньаммыт эрэйдээх, Сэбиэт эристиин кылыытын үктүүрэ чахчы. П. Аввакумов
Тоҕо хобуоччулар кылыыларын үктээтэ. М. Лермонтов (тылб.). Кылыытын таарый — улаханнык долгут, өрүкүт, дууһатын уһугуннар. ☉ соотв. задеть (затронуть) за живое, наступить на (любимую) мозоль
Оо, ити дьон дууһаларын кылыытын таарыйбыт киһи баар ини. Оччоҕо, бука, утуйан олоруо суох этилэр. Г. Нынныров
Чараас кылыытын таарыйтаран дьиибэтик мөҕүл гына хамсаабыт сүрэхпэр аптаах сылаас ньүөлүйбүтэ. П. Аввакумов
Кини сүрэх-быар биир кылыытын таарыйдаҕына, атыттары эмиэ доргутары сатыыра. И. Тургенев (тылб.)
◊ Кылыылаах сохсо (паас) булт. — ойоҕос эркиннэрэ тоһоҕолору сиргэ кэккэлэччи саайталаан оҥоһуллубут сохсо (паас). ☉ Пасть (охотничья ловушка), у которой боковые стенки состоят из ряда колышков, вбитых в землю
Оттон кылыылаах сохсо оҥоһуутугар ордук аҕыйах мас наада буолар, бу маннык сохсо хаарга оччо типтэримтиэтэ суох. Булчуттарга к. Кылыы үтэр — 1) булт. кыыл суолун туораабакка эрэ айа кылыытын тардарга, кылыы үрдүгүн кэмнииргэ уонна айаны, булчут суолун көстүбэт гына хаарынан сабарга туттуллар күрдьэхтии быһыылаах тэрил (холо уонна кэнтик анньар диэн икки суолтан турар). ☉ Лопатообразное орудие, при помощи которого на определенной высоте натягивается насторожка самострела поперек тропы зверя (охотник не переходит тропу и этим же орудием заметает свои следы). Кылыы үтэринэн айатын көстүбэт гына көмөн кэбистэ; 2) ынах сүөһү илин, кэлин атахтарын саамай синньигэс иҥиирдэрэ. ☉ Самое тонкое сухожилие на передних и задних ногах скота
Кыл Күөмэй кыыс оҕус кылыы үтэрин саллан сиэри гыммыта, оһох буора этигэр сыстыбытын ыйыстан, харан, өлөн хаалла. Саха ост. I
II
аат., спорт. Аҥаар атаҕынан төһө кыалларынан ыраах ойон уон-уон икки туоска түһүү (сахалыы атах оонньуутун биир көрүҥэ). ☉ Прыжки в длину на одной ноге на десять–двенадцать меток (вид якутской национальной спортивной игры)
Ыстаҥа, кылыы, куобах билигин спортивнай күрэхтэһиилэр биир суол сүрүн көрүҥнэрэ буоллулар. ЧМА ЯНПИД
Ордук тэнийбитинэн атах оонньуулара буолаллар: кылыы, ыстаҥа, куобах, буур, быа көтүүтэ. ЧМА ЭТНББ
Кылыыга киһи бөҕө мустубут этэ. Улуус бастыҥ кылыыһыттара уон икки туоска түһэ сылдьаллара. «ХС»
◊ Кылыы туоһа спорт. — кылыы хас биирдии ойуутугар сөп түбэһиннэриллэн ууруллар бэлиэ (урут туос буолара). ☉ Метка для каждого прыжка спортсмена (раньше в качестве меток использовали куски бересты)
Сөрүүн буоларын кытта ыччаттар мустан оонньообутунан бардылар. Бастаан кылыы туоһа уурулунна. Болот Боотур
Кыһалҕата суох, сыл кэрдииһэ Кылыы туоһун курдук ааһар. Д. Апросимов
Былыр, үгэс курдук, биир алааска хас да сайылык баар буолар, оччоҕо кылыы туоһа хомуллубакка, оонньуу киэһэ аайы салҕанан барара үһү. ЧМА ЭТНББ