сущ
метрополитен (метро толору аата)

тулааһыннаа диэнтэн бэй., атын
туһ. [Метро] Тулхадыйбат буоллун диэн, Толбонноох мыраамар тулааһыннаммыт. С. Васильев
Өлүөнэни курдаабыт таас хайа Натаара үрэххэ чугаһаат буор хайаларга тулааһыннанар. «ХС»

туохт. Элбэх буолан үтүрүйүс, анньыалас. ☉ Толкать друг друга, толкаться, пихаться
«Доҕоттоор, балык бүтэн эрэр!». Ону истээт таска турар дьоннор түһүнэн кэбистилэр, иһирдьэ ыга анньан киирбиттэр, балыгы былдьаһан үтүөлэспитинэн-анньыаласпытынан барбыттар. А. Бэрияк
Оптуобуска эдэр дьон биһигини маһы ааһар курдук үрдүбүтүнэн бара сыһан, үтүөлэһэн-анньыалаһан киирэн хаалбыттара. «ЭК»
Серпилин дьиэтигэр хойут кэллэ. Метроҕа түһэн үтүөлэһиэн-анньыалаһыан баҕарбата, ол иһин сатыы хаамта. К. Симонов (тылб.)

1. сыһ. Туохха да сөп түбэспэттик, букатын атыннык. ☉ Несправедливо, совершенно неправильно
   Валерий олус тосту-туора тыллаһар эбит. П. Ойуунускай
   Тулааһынап тосту-туора атаҕастанан эрэрин өйдөөбүтэ. Далан
   Мин оҕолорбун хаһан да тосту-туора саҥарбаппын, тэҥнээх доҕотторум курдук кэпсэтэбин. «Кыым»
2. даҕ. суолт. Нуорма быһыытынан ылыныллыбыкка (хол., сокуоҥҥа) ханан да сөп түбэспэт. ☉ Не вписывающийся ни в какие общепринятые нормы (напр., закона), весьма противоречивый
   [Чупчуруйдаан тойон] Тосту-туора сокуоннаах. Эллэй
   [Москуба метротугар] бэрээдэги көрөр, буойар-хаайар ким да суох эрээри, биир эмэ тосту-туора быһыы эмиэ суох. Н. Лугинов
   ♦ Тосту-туора тутун (быһыылан) — ылыныллыбыт сиэртэн-майгыттан атыннык, куһаҕаннык быһыылан. ☉ Поступать вопреки общепринятым нормам, неэтично
   [Оҕолорум] миэннэрэ үөлээннээхтэриттэн хаалбаталлар, тостутуора быһыыламматаллар диибин. В. Васильев
   Тосту-туора туттубутугар Тос мааһын биэрэр Тоҕо сыыһа буолуой?! «ХС»

аат.
1. Ханна эмэ (хол., маҕаһыыҥҥа), туохха эмэ ким хаһыс кэлбитинэн, ким кэнниттэн буолбутунан бэрээдэктэнэн турар дьон; оннук бэрээдэктэнэн турууга ким эмэ миэстэтэ. ☉ Группа людей, вставших один за другим в последовательном порядке с какой-л. целью где-л. (напр., в магазине), очередь; чьё-л. место в таком порядке, черёд
[Миитэрээс:] Уочаратынан бурдугу маныыбыт. Бу түүн кини маныыр уочарата. Амма Аччыгыйа
[Паромҥа] Икки сүүнэ «МАЗ» массыына, Эмискэччи, үтүрүйэн, Уочараты көҥү көтөн, Урут киирэ оҕустулар. Күннүк Уурастыырап
Бородуукта маҕаһыыныгар киирэр ааны бүөлүү иһирдьэнэн-таһырдьанан улуу уочарат. КФА СБ
Никита уочарата чугаһаата. «ХС»
2. Утумунан оҥоһуллар улахан тутуу үлэтин сорох бүппүт чааһа, сорҕото. ☉ Отдельный завершённый участок, часть в последовательном строительстве, сооружении чего-л., очередь
Метро бастакы уочарата уон үс килэмиэтир усталаах буолуохтаах. С. Руфов
Бу манна [Бүлүү өрүһүгэр] гидростанция иккис уочарата тутуллуохтаах. И. Данилов
Саҥа суол икки уочаратынан …… тутуллуоҕа. «ХС»
3. байыан. Сэрии сэбинэн (хол., бүлүмүөтүнэн, аптамаатынан) тохтоло суох субуруччу ытыы. ☉ Стрельба, залпы, продолжающиеся без остановки определённое время, очередь (напр., пулемётная, группы артиллерийских орудий)
Быыстала суох аптамааттар уочараттара тачыгырыыр. Н. Якутскай
Утары иһэр өстөөххө кылгас уочарат биэрдэ. В. Протодьяконов
Кини үрдүк хайа анныгар бүлүмүөтүнэн сыалга боевой уочараттары оҥоро сытан таптыыр дьоруойун Чапаев уонна кини доҕорун Петька тустарынан санаан кэлэрэ. А. Олбинскай
♦ Ойоҕос тостор уочарата көр ойоҕос. Эргэ бэкээринэҕэ килиэпкэ куруук ойоҕос тостор уочарата буолааччы

аат.
1. Нэһилиэнньэни тугунан эмэ (хол., сибээһинэн, уотунан) хааччыйар тиһик, ону үлэлэтэр тэрилтэ. ☉ Система обеспечения населения чем-л. (напр., связью, электроэнергией), также учреждение, контролирующее её работу, станция
Чугастааҕы дьылларга уот ыстаансыйата ылыахпытын баҕарабыт диэн оройуон салайааччыларын кытта кэпсэтээриҥ. М. Доҕордуурап
Оҕолор бөһүөлэк ортотугар, ыстаансыйа туруохтаах сирин чугаһыгар балааккаҕа олороллор. П. Аввакумов
Ыстаансыйа салалтата ити үлэҕэ төһө даҕаны сөптөөх усулуобуйаны тэрийбэтэҕин үрдүнэн, сүнньүнэн элбэх үлэ оҥоһуллубут эбит. ГМФ ССССС
2. Пуойас тохтоон ааһар сирэ, пууна. ☉ Пункт, место остановки на железных дорогах, станция
Москва метротун ыстаансыйалара, Париж киэнигэр холоотоххо, дыбарыастар эбит. Н. Якутскай
Онтон сотору соҕус иккис ыстаансыйаҕа тиийдэ. Эрилик Эристиин
Үүйэлээх Симон ыстаансыйаттан тахсалларыгар куораты үрдүнэн этиҥ этэн лүһүгүрүү сүүрдэ. Л. Попов
3. Чинчийэн, кэтээн көрөргө аналлаах көһө сылдьар биитэр олохтоох лаборатория. ☉ Стационарная или передвижная исследовательская лаборатория, станция
Нина полярнай ыстаансыйалары, чугастааҕы аэродромнары барыларын кытта кэпсэппит, сибээстэспит. Н. Якутскай
Антарктиданы чинчийэр ыстаансыйалар ханан баалларын булаттаан биэрэр. А. Бродников
Учуонайдар чинчийэр үлэлэрин базатынан «Мирнэй» диэн научнай ыстаансыйа буолбута. КВА МГ
Кини Арктикаҕа мууһу кытта устуһа сылдьар ыстаансыйаҕа арадьыыһынан үлэлиир үһү. ЕМП БС

эргэр.
1. аат.
1. Хататынан охсон уот кыымын таһаарар ураты таас (былыр оннугунан сахалар уот оттон олороллоро). ☉ Кремень, из которого высекают огнивом искры (в старину якуты постоянно его употребляли для разжигания огня)
Киһи барахсан кэрэни айыахтаах — Элиэнэ эҥсиллэр даланын курдук, эстэриик бараммат кыымын курдук, Эрдээх хотой айанын курдук. Д. Апросимов
[Аҕам] эн да буолаҥҥын …… эстэриик курдук чаҕыллар эбиккин! С. Васильев
2. Былыргы сааны эһэргэ туттуллар чокуур. ☉ Кремень, с помощью которого стреляли из ружья
Оччотооҕуга маннык бинтиэпкэ саа суоҕа, кулгааҕар буорах кутан эстэриик тааһынан эстэр чуор саалааҕым. Н. Якутскай
2. даҕ. суолт. Эрчимнээх, дохсун, күүстээх. ☉ Сильный, энергичный, неукротимый
Эдэркээн сүрэххэр, илиигэр эстэриик эрчимнээх Эр бэрдэ, долоҕо барахсан. Р. Баҕатаайыскай
Эн бааргыттан күрэннилэр күргүөмнүү этиҥ былыттара, Дьааһаан бараннар эккирэтиһэ сүттүлэр күлүмнүү-күлүмнүү Эн иннигэр эстэриик чаҕылҕаннар. С. Тарасов
[Ленскэйи] инниттэн-кэнниттэн эрилкэй хара эстэриик уоттарынан имэрийэ турдулар. С. Васильев
◊ Эстэриик чокуур (таас) — 1) эстэриик диэн курдук
Былыргы саха уоту хататынан, эстэриик чокууру саҕан эрэ ылара. Суорун Омоллоон
Халлаан сытыы чолбонуттан Уотун ылан уоттаабыт, Эстэриик таас чокууртан Кыымын ылан кыымнаабыт. И. Гоголев
Эскэл тый быарын саҕа Икки кырыылаах Эстэриик чокуурга Иҥэн кубулуйбут Тырым уоту тыыннаабыт. Саха нар. ыр. II; 2) үрд. Кыымынан ыһыахтанар курдук сытыы. ☉ Мечущий искры, искрящий
Куттаммат, хоһуун да киһи буоллаҕа, Бирээмэ эстэриик чокуур курдук. Суорун Омоллоон
[Метро] эмэҕирбэт буоллун диэн Эстэриик таас эркиннэммит …… Тулхадыйбат буоллун диэн Толбонноох мыраамар тулааһыннаммыт. С. Васильев
Эстэриик таас курдук Эриэккэс тыллары Эймэтэ этиэххэ үчүгэй даҕаны. А. Бродников
Сирэйэ-хараҕа сытыыта саҕылла олорор эстэриик чокууру санатара. П. Филиппов

1. аат. Туох эмэ ордуга (хол., тобоҕо, быстаҕа, төрдүгэһэ). ☉ Остаток от чего-л., окурок, огарок, обрубок чего-л.
   Сыылба Дьаакып дьиэттэн үөттүрэх тоһоҕоһун таһаарда. А. Софронов
   Остуолга чүмэчи тоһоҕоһо умайа турар. Күндэ
   [Москуба метротугар] бөппүрүөскэ тоһоҕоһо да сытарын көрбөккүн. Н. Габышев
   Лөкөй …… атын кутуругар холбообут быатын тоһоҕоһун сүөрэн, икки быа төбөтүн ыйылыннары тардан салҕаан кэбистэ. Тумарча
2. даҕ. суолт. Ордон хаалбыт, быһаҕас. ☉ Сохранившийся частично, обломившийся, неполный
   Бэйэҥ тоһоҕос омуккун …… түһүүнэн-тардыынан ааһа мүккүттэримэ. Болот Боотур
   Чыычаах тэйиччи тоһоҕос маска олорон, кыҥнахиҥнэх гына-гына, чуопчаарда. Софр. Данилов
   Акаары оҕону уолгунаан буулааҥҥыт, тоһоҕос дьоллоотугут. Э. Соколов
   ♦ Быар быһаҕас, тиис (түөс) тоһоҕос көр быар
   Күүһэ суох киһини тиис тоһоҕос, быар быһаҕас диэн ааттыыллар. АЛА СБ
   Сарсыҥҥы күммүтүгэр диэри былаҕайга былдьатыма, дэлэгэйгэ диэлитимэ, тойон эһэм! Киин бүтэйдээх, быар быһаҕастаах, түөс тоһоҕостоох барахсаттар буолабыт. ХИА КОВО
   ◊ Тоһоҕос балаҕан — кыра хороҕор балаҕан. ☉ Маленькая конусообразная юрта
   [Лоокуут:] Бу толооҥҥо мин Тоһоҕос балаҕан Туттаары гынабын. Суорун Омоллоон. Тоһоҕос лииньийэ мат. — көнө лииньийэлэр биир кэлимсэтэ суохтук муннуктуу холбоммуттара. ☉ Ломаная линия
   Тоһоҕос лииньийэлэр аҕыс-сүүрбэ милимиэтир уһуннаахтар. ННС ЧАа. Тоһоҕос от эргэр. — 1) кыра кэбиһиилээх от. ☉ Маленький стог
   Үс былас түөс аҥаара куохаҕар моойдоох, тоһоҕос от саҕа бастаах, икки чаан олгуй саҕа харахтаах …… хардааччы кыыл буолан сайа көтөн таҕыста. ПЭК ОНЛЯ I
   Кыыс Ньургун Үс өрүөллээх Үрүҥ көмүс сэргэтигэр Тоһоҕос от быһаҕаһын саҕа Түөллэс гына түстэ. Эрилик Эристиин; 2) төгүрүк уһуктаах төбөлөөх кэбиһиилээх от. ☉ Круглый островерхий стог сена; 3) түөлбэ. Сүүрбэччэ сүөһү кыстыыр улахан ото. ☉ Стог сена на двадцать голов скота зимнего содержания
   Икки сиргэ икки тоһоҕос от турар. ПЭК СЯЯ. Тоһоҕос саа — сарбыллыбыт уостаах саа. ☉ Обрез
   Кулаактар биһигини тоһоҕос саанан ытыалыыллара. А. Фадеев (тылб.). Тоһоҕос тордох — кыра тирии ураһа. ☉ Маленькая ураса из ровдуги
   Чугаһынан биир тоһоҕос тордохтоох ыал суох. Болот Боотур. Тоһоҕос уулусса — кылгас муҥур уулусса. ☉ Переулок
   [Кырыыньыкы] икки киэҥ көбүс-көнө кириэстии уулуссалаах, олортон тахсар уонча тоһоҕос уулуссалаах. «ХС»
   ср. тюрк. тос ‘разломаться на мелкие части’

аат.
1. Атыл, хаамыы. ☉ Движение ног при ходьбе, шаг
Түргэнник заставаҕа тиийэн хорҕойо охсоору хардыыбын кэҥэппитим. Н. Якутскай
Дьаҕыллаан маҥнай биир хардыыны оҥороот, байааттаҥнаан ылбыта. И. Федосеев
Дабыыт сүгэни көрдөөн тардыллан кэнники хаалбыта, онтон дьону ситэн ааһыталаары хардыытын эбэн биэрбитэ. И. Никифоров
2. Уста кээмэйэ: хаамарга бастакы атах үктэммит сириттэн иккис атах үктэлин икки арда, ырааҕа. ☉ Расстояние от одной ноги до другой при ходьбе, шаг как мера длины
[Метроҕа] сороҕо түөрт муннуктаах, сороҕо төгүрүк …… харыстан ордук халыҥнаах, балтараа ыллар хардыы туоралаах, бүтэйдии кутан оҥоһуллубут бетон биһилэхтэри бэйэбэйэлэригэр ыпсартаан туруортууллар эбит. С. Руфов
[Булчут] балааккаттан хас да хардыылаах сиргэ кыабас оҥорон, туттар сэптэрин, малларын дьаарыстыы уурталаабыт. Н. Абыйчанин. Муҥхаларын тардан да диэн үөтэлээҕи сыҕарыппатылар, үс-түөрт хардыы эрэ сири хамнаттылар. Доҕордоһуу т.
3. көсп. Тугу эмэ гынарга сорунуу, холонуу, тугу эмэ оҥоруу. ☉ Действие, поступок
Инникитин да Вералаах ити хайысханы тутуһуохтара. Бастакы хардыы саамай сөптөөхтүк оҥоһуллубут курдук. Далан
Иван аан маҥнайгыттан хардыыта хоннохтоох. Н. Кривошапкин. Балбаара бу быһаарыныыта дьахтар уобараһын байытар, саҥа хардыы буолар. «ХС»
4. көсп., үрд. Туох эмэ иннин диэки хаамыыта, хамсааһына, сайдыы кэрдииһэ (хол., үүнүү-сайдыы). ☉ Достижение, успех, шаг (в развитии)
Орто үйэлэргэ, былыргыны кытта тэҥнээтэххэ, киһи аймах хаһаайыстыба уонна культура сайдыытыгар инники диэки бөдөҥ хардыыны оҥорбута. АЕВ ОҮИ
Ити икки уолаттар ол сылтан ыла успуортка киэҥ хардыылара саҕаламмыта. ССТ
[Семён Данилов:] Саха литературата билигин бүтүн Сэбиэскэй Сойуус ааҕааччыларыгар биһирэтэр гына, лаппа улахан хардыыны оҥордо. «ХС»
♦ Хас хардыы аайы — ханна баҕарар, сир ахсын. ☉ Повсюду, везде
Урукку эйигин эккирэтэр, хас хардыыҥ аайы тоһуйа сылдьар. Н. Лугинов
[Татыйаас:] билигин мин дьол туһунан таҥараҕа тиксэр кэриэтэ санаан ааһабын. Оттон сору хас хардыым аайы көрсөбүн. М. Доҕордуурап
Саха киһитэ былыр-былыргыттан сыһыы муҥунан сыспай сиэллээхтэниэҕин баҕарар. Ырыаҕа-тойукка, алгыска итини хас хардыы аайы истэҕин. Багдарыын Сүлбэ

1. аат.
2. Тугунан эмэ уратыланан саҕаланан барар сир (хол., туундара). ☉ Географическая зона (напр., тундра)
   [ССРС] хоту диэки өттүгэр ойуур тыата суох, муохтарынан, лабыкталарынан бүрүллүбүт уорааннаах салгыннаах туундара балаһата эҥсиллэн барар. ИИФ ИДЫК
   Монголия территориятынан ирбэт тоҥ балаһата ааһар. «ХС»
   Орто Азияҕа, Кавказка, Хара буордаах балаһаҕа, Казахстаҥҥа эҥин хайа чыпчаалын, өрүстэр, үрэхтэр бастарын «баш» диэн ааттыыллар. Багдарыын Сүлбэ
   △ Биир күдьүс наарданан көстөр кэрискэлэр (хол., хайалар, тыалар кэккэлэрэ). ☉ Отдельный протяженный участок чего-л. (напр., лесов, гор)
   Тыа балаһалара үүнэн улаатан барбыттарын кэнниттэн Иван бөһүөлэги көҕөрдүүгэ ылсыспыта. «Кыым»
   Онтон былыргы тыллаах дьахтар ытарҕатын илбиргэһин курдук сэлибирии мөхсөр сэбирдэхтээх тэтиҥ мастар халыҥ балаһаларын уҥуордаата. Амма Аччыгыйа
   Уолбас алаас барахсан Баһан ылар үүнүүлээх Манчаарыта, өлөҥө – Балаһанан долгулдьуйан, Баарыстана сыппыта. Күннүк Уурастыырап
   Биллэ хараҥаран барда, арҕаа саҕахха эрэ бэрт синньигэс балаһа быһах биитин курдук кытарымтыйа ырдьайан көстөр. «ХС»
3. көсп. Туох эмэ намырыы-намырыы күрүс-күрүс күүһүрэн кэлиитэ (хол., тыал). ☉ Периодическое, кратковременное усиление чего-л. (напр., ветра)
   Сиккиэр тыал балаһата сирдьигинэччи үрэн ааспыта. И. Федосеев
   Чэбдик салгын балаһата өрө тарааммыт хара баттахпын үрэллэҥнэтэн ааһар. П. Аввакумов
   Буруо былыт суола өһөҕүрэ устара. Тыал оҕустаҕына быыл былаастаах ип-итии ол буруо балаһата үрдүлэринэн ааһара. Д. Кустуров
4. көсп. Туох эмэ уратылаах бэлиэ кэм. ☉ Промежуток времени, отличающийся чем-л. значительным
   Петербурга буолбут стачкалар Россия историятыгар саҥа балаһаны – народнай революция бэлэмнэниитин балаһатын аспыттара. «Ленин с.». Биһиги иннибитигэр олох ордук үрдүк дьулуурдаах, киэҥ далааһыннаах саҥа балаһата арыллан эрэр! А. Бэрияк
5. авиа. Сөмөлүөт түһэригэр, көтөрүгэр анал оҥоһуулаах площадка. ☉ Полоса взлета и посадки на аэродроме
   Сайын устата уопуттаах бульдозеристар сөмөлүөтү көтүтэр-түһэрэр саҥа балаһаны астардылар, дэхсилээтилэр. «ХС»
   Бэкээ оҕонньор түннүгүнэн кыыһа тахсан сөмөлүөт түһэр балаһатын диэки сүүрэрин сайыһа көрөн хаалла. «ХС»
6. полигр. Бэчээттэммит биир страница. ☉ Страница в печатном издании, полоса
   Хаһыат биир нүөмэрэ оҥоһулларыгар аҕыс сүүс тыһыынча буукубаны талыахха наада. Олор наардаһан устуруокалар, холуоҥкалар, балаһалар буолан дыргыһаллар. «Кыым»
   Биирдэ кини миэхэ фестиваль күннэригэр тахсыбыт «Узбекистан комсомолеһа» хаһыат төрдүс балаһатын ыйан көрдөрбүтэ. И. Федосеев
   Кэнники кэмҥэ хаһыат тыа сирин маяктара бэртээхэй бачыымнарын көрдөрүүгэ бүтүн балаһалары биэрдэ. «Кыым»
7. даҕ. суолт. Биир күдьүс, кэлим. ☉ Полосной, сплошной
   Бу нэлэһийэр киэҥ куйаар мууһа-хаара Хотугу Муус Кудулу Байҕалга устуоҕа, оччоҕо манна дорҕоонноох долгуннар кэтит балаһа халҕаһалара будулла оргуйуо. «ХС»
   Муус будулҕан байҕал Анныттан аймаһыйда, Хаан балаһа бааллара Таас хайа чампарыгар Таһымнаан таҕыстылар. П. Ядрихинскай
   Бүлүү өрүс долгуннурбут. Балаһа алкыырдар кытыл кумаҕын өрүкүппэхтээн ыардык кырбыыллар. И. Гоголев
   Сарсын-сарсын сарсыарда Маҥан сарыал күннэрбит Балаһа Сибиир үрдүнэн Банаарданан көстүүтэ, Маайбыт күнэ үүнээхтээн Бастыҥ үөрүү барҕарыа. Е. Иванова
   ◊ Балаһа долгун – күрүс-күрүс биэрэккэ охсуллар күүстээх, кэтит долгун. ☉ Бьющие о берег сильные, большие волны
   Соһуччу биир улахан балаһа долгун тыыны ойоҕоско охсон кибилиннэрдэ. И. Гоголев
   Үргүбүт үөр сылгылыы Үрэллэ, аймана сырсар Үллэр балаһа долгуннаах Үлүскэннээх долгун сүүрүктээх Үс үөстээх Өлүөхүмэлиир эбэккэм! С. Васильев
   Балаһа долгун борохуоту баарсаҕа сыҕайар, баарса түү мээчиктии тэйээт, борохуот ойоҕоһугар охсуллар. Н. Абыйчанин. Балаһа тимир – металл (ылтаһын) эллэммит кэрчигэ. ☉ Пластинка кованого железа
   Баабый тутуулаахтар Балаһа тимир күрдьэҕинэн Бугул-бугул саҕа Буору күрдьэн муспуттар. С. Васильев
   Барҕа баһыыба, эйиэхэ, Балаһа тимир куйахтаах, Бастыҥ-мааны метро! С. Васильев. Балаһа тыал – кылгас кэмҥэ олус күүһүрэн ылар тыал. ☉ Кратковременный порыв сильного ветра, шквал
   Привалов төлөпүөнүнэн генералы кытта кэпсэтэ олордоҕуна күүстээх балаһа тыал түһэр. Н. Якутскай
   Арҕааттан күрүскүрүс балаһа тыал үрэр. «Кыым»
   Күүстээх балаһа тыал түһэн дэриэбинэ уулуссаларын буорун-сыыһын өрүкүтэр. «ХС». Балаһа уот – күүстээх сэриини (хол., олоҥхоҕо бухатыырдар охсуһууларын) ойуулааһын. ☉ Шквал огня в сражениях (напр., в олонхо между богатырями)
   Бараҥҥын, баараҕай охсуһуу Балаһа уотугар киирбитиҥ, Баринов генерал сэриитин Бастыҥнаах саллаата буолбутуҥ. Күннүк Уурастыырап
   Онтон Улуу нуучча Уордаах орудиета Уулбут болгуонан уһуутаата, Балаһа уотунан тибииртээтэ. С. Васильев