мн. (ед. пика ж.) карт, эбиэн, эбиэннээх.

I копьё; пика; уһун уктаах үҥүү копьё с длинным древком.
II 1) молитва; таҥараҕа үҥүү молитва богу; 2) поклон, просьба.
III и. д. от үҥк = I жалоба (в суд); суукка үҥүү жалоба в суд.

вершина, пик (горы)

I
аат., эргэр. Уһун мас уктаах, 20 — 30 см уһуннаах, 4 — 5 см кэтиттээх икки өттүнэн биилээх уһуктаах тимир төбөлөөх батары анньан өлөрөр сэриилэһэр сэп. ☉ Копьё, пика
Улуу Тыгын бүтүн саха норуотун бас билээри Олоохунанан — Бүлүүнэн, Мүрүнэн — Тааттанан өргөстөөх үҥүүтэ, саабылаан батаһа кыа хаанынан суунаҕаламмыт. П. Ойуунускай
Булчут уол баабыры хонноҕун анныгар үҥүүнэн супту түһэн кэбиспит. Амма Аччыгыйа
Кини тимир оһох иннигэр икки өттүнэн биилээх үҥүүтүн буруустаан кикирийэ олорор этэ. Л. Попов
др.-тюрк. сүҥү
II
аат.
1. Таҥараттан көрдөһөн мэлииппэ ааҕыы. ☉ Моление, обращение к богу, святым, молитва
Сарсыардааҥҥы үҥүүгэ Куолакалы оҕустулар. Н. Некрасов (тылб.)
2. Кимиэхэ, туохха эмэ сүгүрүйүү. ☉ Поклонение кому-чему-л., преклонение перед кем-л. [Чааһынай бас билии] үбү эмэгэт гынан үҥүүнү, мантан да атын сидьиҥ кэмэлдьилэри үөскэтэр. Суорун Омоллоон
П. Соколова этэринэн, эһэҕэ үҥүү, кинини төрүппүт этэ диэһин, ити гынан баран, урукку өттүгэр соҕотох Сибииринэн эрэ муҥурдаммат эбит. Багдарыын Сүлбэ
Айыыларга үҥүү биир умнуллубат суолунан оһуохай буолар. ВВЕ СТИ
III
көр үҥсүү
[Ньукулай:] Тугу истиэмий, арай аҕам оҕонньор үҥүүтүнэн бүгүн кулуба кэлэр үһү. А. Софронов
Малыкаан Сиидэрэпкэ үҥүү киллэрбит үһү диэн нэһилиэккэ сип-сап саҥа тарҕана охсор. Күндэ

1) сердцевидный наконечник стрелы; 2) карт, пики || пиковый; эбиэн тойоно король пик, пиковый король.

карт, пики || пиковый; эбиэннээх хотуна пиковая дама.

аат. Туох эмэ муҥутаан күүһүрбүт, сайдыбыт кэмэ, күргүһэ. ☉ Пик, разгар чего-л.
От үлэтин үгэнигэр ыалдьа сыппытым, инньэ гынан күөх сайын устатыгар биир салаа оту быһа охсубатаҕым. А. Софронов
Билигин сай ортотугар, үүтү ыаһын үгэнигэр, ынахтары өрө-таҥнары сыымайдыыр сыыһа. С. Никифоров
Кыһын тымныы үгэнигэр, Кыһамньыбыт түмүгэр — Биэбэйдэнэр сибэккибит Бэртээхэйин эриэхсит. П. Дмитриев
ср. уйг. эгин ‘весьма, очень, в высшей степени’

тыаһы үт. туохт.
1. Биир тэҥник бүтэҥи тыастаахтык тыын (хол., утуйа сытан), биир тэҥник чуолкайа суохтук саҥар. ☉ Тихо храпеть, сопеть, посапывать (напр., во время сна); говорить тихо, монотонно, невнятно
Хайа, доҕор, соһуйдуҥ дуо? Мин көхсүбэр утуйан бурдьугунаан эрэр этиҥ дуу? Амма Аччыгыйа
[Ыстапаан] кыстанан турар таһаҕас үрдүгэр сыппыта. Сытаат, муннун тыаһа бурдьугунаабытынан барбыта. И. Никифоров. Дириэктэр, тараҕай күтүр, суот тардан лаһырҕатар, бурдьугунуур: «Кризис!» В. Маяковскай (тылб.)
2. Биир күрүс бүтэҥитик тыаһаа: чырылаа, сыыгынаа, сырдырҕаа. ☉ Тихо журчать, шипеть, трещать
[Тимир көлө] Бурдьугунуу-бурдьугунуу Буһурҕаччы тыыммахтаата. Буруоларын бурҕаҥнатта, Күөх тырым уотунан Күлтэс гына көрдө. П. Ойуунускай
Арай саас тыа уута сүүрэн киирэр тыаһа бурдьугунуур, бадараан кытыыларыгар чөкчөҥө көтөн кутуруга туртаҥнаабытынан кынтайан тиийэн чугас-чугас түһүтэлиир. Д. Таас
Буору-сыыһы бурҕаҥнатта, Бурдьугунуу буруолаата, Матасыыкыл: «Пик-пик!» • диэтэ, Мотуора бирилээтэ. В. Чиряев

1. аат.
2. Сааскы халаан уутугар ордон хаалар кыра томтор сир. ☉ Небольшое возвышение, не затопленное водой (во время весеннего разлива)
   Балтийскай муораны туораан, бэрдьигэс тыанан бүрүллэ үүммүт оргулга чугаһыыбыт. Н. Якутскай
3. Сааһыламмакка, түбэһиэх мунньуллубут ол-бу бытархай сээкэй чөмөҕө. ☉ Куча, кучка каких-л. мелких вещей, предметов
   Максим утуйар таҥаһа соҕотохто оронун үрдүгэр оргул буола түстэ, остуолун өрө-таҥнары туттулар. П. Филиппов
4. Кымырдаҕас уйата. ☉ Муравейник
   Айаннаабытым иккис күнүгэр, ыраахтан тыа быыһыгар бугул саҕа кымырдаҕас оргула лөглөйөн олорорун көрдүм. Тумарча
   Бугул саҕа оргулу Борук-сорук көрбүтэ, Булуу-талыы …… бу дьолу, Бойборуйан тиийбитэ, Кымырдаҕас оргулун Кырыы өттүн үрэйдэ. Т. Сметанин
5. даҕ. суолт. Бөлөҕүнэн өрө кыынньан тахсар (хол., үөлэстэн тахсар кыымнар); кытыаста умайар (кутаа туһунан). ☉ Выходящий из трубы в виде снопа (об искрах); пламенеющий (о костре)
   Күһүҥҥү хара түүҥҥэ көмүлүөк оһох оргул кыыма түүтэхтии өрө уһууран тахсыбыт. А. Фёдоров
   Отой билбэтэх дьикти дойдубар Биирдэ баар буолан хаалбыт курдугум: Ордук суостаахтара оргул кутаалар, Чаҕыл күөхтээхтэрэ алар, тыа, хонуу. В. Миронов
   ср. монг. оргил ‘вершина, пик’

1. аат.
2. Үрэх, өрүс биэрэктэрэ улаханнык кыарыыр, хапчааннанар сирэ, эрэйинэн ааһыллар хайа хапчаанын ыллыга. ☉ Труднопроходимое ущелье; тропинка в горном ущелье
   Айан суолугар кэтэһэ барбыт бандьыыт саллааттара үрэх сир буомугар тары сиэбит ыттыы титирэһэ олорбуттар. Амма Аччыгыйа
3. Ханнык эмэ хайааһын оҥоһулларын, буоларын бытаардар, тохтотор мэһэй, моһол, харгыс. ☉ Препятствие, преграда, помеха
   Ити иһин саха уола иннин диэки эрчимнээхтик барар; буомнары үлтү хаамар. Т. Сметанин
   Дорҕоонноох ырыатынан силлиэрэн, тыраахтар хонууга сир тиэрэр. Эдэр киһи Ыраах кыыһын ахтар. Таптыыр буол да, мэһэй, Буомнар суохтар. С. Тимофеев
   Киһи буомурбут кэмигэр Киһиргээн киэбирэн күлбүтүҥ Дуораана сүтүөҕүн иннигэр Ол буому эн бэйэҥ көрсүөҕүҥ. Айталын
4. Ыарыы ордук күүһүрэр, бэргиир кэмэ. ☉ Критический момент, пик (напр., болезни)
   Били ааттаах Степановкыт үтүө соҕус. Аны буомуттан ааһан, эрэл улаатта. Н. Лугинов
5. Туох эрэ буоларын битэ, билгэтэ, бэлиэтэ. ☉ Примета, предзнаменование, предвестие чего-л.
   Арах-ара-а-ах!.. Кыраҕыйа-чаҕыйыкы-ыа! Тоҕо эрэ куһаҕан буомнарым бобута тутар буоллахтара үһү. Өксөкүлээх Өлөксөй
6. даҕ. суолт.
7. Сылдьарга эрэйдээх, мэһэйдэрдээх; кыбычыын. ☉ Трудный, труднопроходимый; тесный, узкий
   Үрэх көҥүстээх өттүлэригэр сөптөөх буом сирдэри булаттаан, кыракый быстах быһыттары оҥортоон, аһартыахха наада. В. Яковлев
   Үллүк мууһун Өрө сүүрэн тураары Өрүс үс төгүл өҕүрүйдэ, Буом мууһун Булгу тэбэн бараары Бурбур тыынна. Т. Сметанин
   Туустаах үрдэ буом аартык Тумулугар бандьыыттар: «Ким да буоллун тутуҥ!» — диэн Киксэн, саһан сыппыттар. И. Петров
8. Олус элбэх, олус дэлэгэй, муҥура суох, хаарчаҕа суох элбэх (мэлдьэх. этиилэргэ). ☉ Весьма обильный, бесконечно, неограниченно многочисленный (в отриц. предложениях)
   Буутунан ботуруон, саа сэбэ, Буома суох өйүө... Дьэ, үлүгэр! Тиийдибит аатырар Киэҥ эбэ тэнигир, килэгир күөлүгэр. Кутаа т. Саахымат ойуу Сатала суох тардыллан, Оһуор ойуу Буома суох охсуллан, Уйгу-быйаҥ Олус чиэрэс оргуйда. С. Зверев
   тюрк.-монг. бом, боом
   ◊ Буом кэм (дьахтар буом кэмэ, дьахтар буома) — дьахтар төрүүр сааһын ааһар кэмэ. ☉ Климактерий (климакс). Буом кэмигэр сылдьар дьахтар. Буом оһоҕос — синньигэс оһоҕос, аһыы оһоҕос. ☉ Тонкие кишки
   [Дьахтар киэлитин иһигэр] Уулаах улдьаа баһын саҕа Уоллаах-кыыс оҕо Куттаах сүрдэрэ Кутуллубут курдук Буом оһоҕоһун төрдүгэр Булдьугуруу тэппитинэн бардылар. П. Ойуунускай