старательно, тщательно, вникая в суть, во все детали; дьыаланы иҥэн-тоҥон быһаар = тщательно разбирать дело.

несов., вникнуть сов. сыныйан кер, болҕойон иһит; вникать во все подробности бары чымпыгын сыныйан көр; вникнуть в суть дела дьыала ис дьиҥин сыныйан көр.

аат.
1. Быһаарыы биэрээччи. ☉ Тот, кто толкует что-л., дает определение чего-л.
Бу күннэргэ тойонньут, таайааччы, быһаарааччы, сүбэлээччи эрэ элбиир. Н. Якутскай
2. Туох эмэ ис хоһоонун, сүнньүн быһаарар киһи. ☉ Тот, кто определяет суть чего-л.
Оттон тутуу архитектурнай көрүҥүн быһаарааччы буоларынан, бырайыагы булгу архытыактар салайыахтаах. Н. Лугинов

туохт.
1. поэт. Киэҥи, ырааҕы, уйаара-кэйээрэ биллибэти биирдэ хабан көр, бэйэҕэр иҥэрин. ☉ Враз охватить своим взглядом, понятием, впитать в себя необозримое, далекое, необъятное
Орто дойдуну очуос үрдүттэн бүтүннүү анаардарбын диэх курдук, тайаҕар тирэнэн баран, чинэллэн олордо. Суорун Омоллоон
Мин мантан, Ньурба орто оскуолатын түннүгүн анныттан, аан ийэ дойдубун анаара одуулуу турабын. С. Федотов
Ырыанан былыкка ытынным, — Ырааҕы эргитэ анаардым, — Туруйа турууктуур суолунан Дуорайда хоһоонум тобуллан. Н. Габышев
2. Өйдөөн-дьүүллээн, болҕойон көр. ☉ Изучать, внимательно, вдумчиво постигая, познавая всю суть
Биир итинник айан кэнниттэн табаларын аһата туран айанныахтаах хайысхатын анааран көрбүтэ — халлааннаах сирэ хара тумарыкка муммуттар. С. Федотов
Маннык баай төрөөбүт айылҕатын Маппыр, аан маҥнай көрбүттүү, анаарда. Л. Попов
Аттыгар бэл туох баарын Адьаһын да анаарбат. М. Ефимов
△ Бил-көр, ырыҥалаа. ☉ Познавать, понимать, постигать суть
Оттон араадьыйаны истэн, хаһыаты ааҕан аан дойдугун анаар ээ. С. Федотов
Көрөр хараҕым сабыллыбыта, истэр кулгааҕым бүөлэммитэ, уһуну-ырааҕы анаарбат буолтум өр буолла. Болот Боотур
ср. монг. аҥхар ‘смотреть, всматриваться’

сыһ. Ымпыктаанчымпыктаан, сиһилии; үчүгэйдик илдьиритэн (хол., быһаар, үөрэт, толкуйдаа). ☉ Весьма тщательно, вникая в суть, во все детали; подробно
Саха тыаны ис сүрэҕиттэн таптыыр, харыстыыр уонна кимнээҕэр да ордук иҥэнтоҥон билэр, үөрэтэр. И. Данилов
Олох ымпыгын-чымпыгын билэрэ бэрт буолан, туох оҥоһуллубутун иҥэн-тоҥон быһаарара, чуолкайдыыра. М. Попов
Дьиэлээхтэр миигин кытта бодоруспут дьон быһыытынан ону-маны иҥэнтоҥон ыйыталаһаллар. А. Бэрияк
Кини ол эрэ туһунан барытын ыараҥнатан, дьэҥкэтик, иҥэн-тоҥон дириҥник толкуйдуу иһэрэ. С. Курилов (тылб.)

1. сыһ. Иҥэн-тоҥон билбэккэ, истибэккэ, үрдүнэн мээнэ. ☉ Не вникая в суть, не разбираясь, поверхностно
   Оҕолоор, тахсан билэ-көрө сылдьыҥ. Алаа Моҕус …… сүгүн олорпото буолуо. Оҕолор ону күдээринэ истэн эрэ кээһэллэр. Саха фольк. Саабыска уол …… Чөрөктүүрэп этэр тылын истэр эрэ, тугу быһаарарын эбэтэр күдээринэ аһаран кэбиһэрин ким да билбэт. А. Сыромятникова
2. даҕ. суолт. Оттомо суох, дьалбаа. ☉ Несерьезный, легкомысленный, бестолковый
   Олус уойбутугар [алтыс мэтириэти] Күдээринэ дьон Күлэ көрсүбүттэр, Арыыйда дьон Аһына санаабыттар. Өксөкүлээх Өлөксөй

сов. 1. киир; войти в комнату хоско киир; пароход вошёл в гавань борокуот гаваҥҥа киирдэ; 2. (проникнуть) киир, батары киир; гвоздь вошёл в стену тоһоҕо эркиҥҥэ батары киирдэ; 3. (быть включённым) киир; войти в состав комиссии комиссия састаабыгар киир; 4. (поместиться) киир, бат; бельё вошло в чемодан таҥас чымадааҥҥа батта; 5. (вникнуть) үөрэн, бил; актёр вошёл в роль актёр оруолугар үөрэннэ; войти в суть дела дьыала ис дьиҥин бил; 6. с.чем (обратиться, представить на рассмотрение) киллэр; войти в дирекцию с предложением дирекцияҕа этиитэ киллэр; # войти в обиход (или в употребление) туттулун, туттуллар буол; войти в привычку үөрүйэх буол; войти в моду муода буол; войти в доверие итэҕэлгэ киир; войти в азарт кыһый, абар.

туохт.
1. Туох эмэ тугун-ханныгын чопчу билээри сирийэн, болҕойон көр-иһит. ☉ Внимательно, очень подробно вникать, чтобы узнать суть чего-л.
Истэ билгэлии, Көрө бүдүүлүү, Көрүү көрүүлэнэ олордохпуна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Көрө бүдүүлүү сырыттахпына, араас бэйэлээх күндүл хаҥыллары сүүстэригэр сүгэлэнэн баран …… ыстыы-ыстыы ыйыстыбытынан баралларын элбэҕи билэбин. М. Доҕордуурап. Тэҥн. бүдүй II
2. көсп. Аһаа-сиэ; өлөр-өһөр. ☉ Есть, кушать, жрать; убивать, кончать кого-л.
Ол курдук көмүлүөк дьиримнии эккириир уотунан сырдатынан, сырдык-хараҥа былдьаһыгар аһаан-сиэн бүдүүлээн бүтэбит. Р. Кулаковскай
Бассабыык миигинэн бүппэтэх Өлөрөн, хотуҥҥун күндүлээ! Түөкүннээн эрэйи билбэтэх Хара ыт, чэ, миигин бүдүүлээ! Эрилик Эристиин

нэмин бил (билбэт, кыайан ылбат) — ким, туох эмэ үчүгэйин, ку һаҕанын өйдөөн-дьүүллээн бил, туохха эмэ ордук табылларын ырыҥалаа. ☉ Выявлять, распознавать особенности, постигать суть кого-чего-л.
Кинилэр араастаан элэктэһэллэр да тыл-тылларын уйсан, нэмнэрин билсэн, өртөн доҕордоһон сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
Саҥа саатын биирдэ да ыта, нэмин билэ илик. Болот Боотур
Биһиги хайдах балык тыыры билэбит да сатаабаппыт, нэмин кыайан ылбаппыт. И. Д анилов. Бу икки киһи хас да сыл бииргэ ү л э л э э н н э р нэмнэрин билсибит дьон. В. Яковлев
ср. монг. дэм ‘способ действия, умение; подход; находчивость’

туохт., кэпс. Тугу эмэ улам кыаҕын ылан, улам иһигэр киирэн хамсан, оҥор. ☉ Делать что-л., с каждым разом всё больше вникая в суть, прилагая всё больше усилий
Күүһүн мунньунан эбии нэмийэн хамсанна. Тумарча
[Оппоос] ол тиийэн, сытыйбатын диэн умса ууруллубут тыыны көннөрөн, хаста да нэмийэн анньан, ууну булларда. В. Тарабукин
Умсарыта тардыалаан иһэн, тиҥилэҕиттэн ылабын да, мүлчү таттаран кэбиһэбин. Өссө нэмийэн биэрэбин, тоҕоноҕуттан туора садьыйаат, атаҕыттан ылан, д ь э о х т оробун. ПП ОА
ср. бур. нэмэхэ, монг. нэмэх ‘добавлять, дополнять, прибавлять; прибывать (о воде); увеличиваться’