даҕ., кэпс. Саамай бастыҥ, чулуу. ☉ Самый лучший, превосходный
Мургун сүүрүк.  Дойдуларыгар, сирдэригэр сылайары билбэт сындааһыннаах, хотуулаах үлэһиттэр, мургун булчуттар диэн кинилэр [үөрэҕэ суох доҕотторбут] этилэр. Н. Кондаков
ср. бур. мургун ‘хороший’

сахатыт диэнтэн хай. аата. Нууччаттан киирэр тыллары сахатытыы
□ Өр сыллардаах, уһун сындааһыннаах үлэ түмүгэр сорох оройуоннарга хаан кутуу уонна төттөрү сахатытыы түмүгэр ахсааннаах атыырдар удьуордара ордон кэлбиттэрэ
Сылгыһыт с. Саҥа дуоһунастар ааттарын сахатытыы туһунан кэпсэтии баран эрэр. «Сахаада»

күрэстэс диэнтэн хай
аата. Икки кыталык, биир удаҕан истиэхтэн кэрэ, намылҕа силик тойугунан күрэстэһиилэрэ буолла. Амма Аччыгыйа
Сааһын тухары, бу отуттан тахса сыл сэрии инбэлиитэ буолан да баран, билиҥҥэ диэри учууталлыыр. Кини олоҕо наар тулуйуу, ыарыыны кытары күрэстэһии. Н. Лугинов
Кинилэр [Гришалаах Володя] сындааһыннаах күрэстэһиилэрин арчылыырдыы, араадьыйанан аа-дьуо муусука сыналыйар-сындалыйар. В. Яковлев

аат.
1. Сүөһү сототун синньигэс иҥиирэ. ☉ Голенное сухожилие (у животных)
Оҕонньор барыллаата саастаах, хаар маҥан баттахтаах эмээхсин иҥиир сындааһынынан тобугар сап хатан имэрийэр. Н. Якутскай
Хала Элэмэһэ сылгыттан уратылаах сылгы эбит. Ол курдук үс хабахтааҕа, биирдии ордук сындааһын иҥиирдээҕэ үһү. И. Федосеев
2. көсп., кэпс. Ким-туох эмэ сэниэтэ-күүһэ, ыарахаттары тулуйар кыаҕа. ☉ Стойкость, способность вынести что-л., выносливость
Ол эрээри, оҕонньоттоор, бука билигин да сындааһыммыт тобоҕо сырыттаҕа буолуо ээ. В. Яковлев
Манна сэрии хас биирдии күнэ, биирдии хонуга, чааһа барыта өлүү-алдьархай, сындааһын сыыйыллар, сылба баранар муҥа-таҥа. С. Васильев
Бириистэри чахчы иҥиир быччыҥнаахтар, сылайбат сындааһыннаахтар хомуйдулар. «Кыым»
ср. монг. шандас(ан), бур. шандааһан ‘сухожилие (на задних ногах у животных)’

бырах диэнтэн холб. туһ. Оҕо сааһым барахсан Онно миэнэ хаалбыта
— Туорааҕынан бырахсан, Тустан ыллаан ааспыта. Күннүк Уурастыырап
Кылыйан кыыралдьыттылар, куобахтаан түһүөлээтилэр, буурдаан ыстаннылар, быһыйдар сырсан илин түһүстүлэр, бөҕөстөр хапсаҕайдаһан быраҕыстылар. В. Протодьяконов
Хатыҥ чараҥ кэтэҕэр олоҥхо бухатыырдара куустуһан, ыга ылсан, бырахсан буугуначчы тыыналларын курдук, икки тыраахтар, ах бара-бара кыыгынаһаллар. Н. Габышев
♦ Тылла быраҕыс көр тыл
Биһиги өртөн билсибит, биир өлүүгэ түбэһэ сыспыт, номнуо доҕордоспут дьон быһыытынан, аа-дьуо тыл бырахсан кэпсэттибит. Н. Заболоцкай
Мин ити миигин кытта саастыы, олус дьоҕурдаах, сылайбат сындааһыннаах үлэһити кытта аҕыйах көрдөөх тылы бырахсан ааһыахпын баҕаран кэлбитим. Н. Габышев
Батальон хамандыыра сэрии уота сэллээбит кэмигэр түүн окуопалары кэрийэн, саллааттарын кытары аҕыйах тылы бырахсан, кэпсэтэн, санааларын көтөҕөн ааһар үгэстээҕэ. «Кыым». Уҥа-хаҥас быраҕыс — сордонон-муҥнанан ыарахан балаһыанньаттан таҕыс. ☉ С трудом выйти из тяжелого положения
Аһыҥа турбатаҕа буоллар, үрэҕинэн-тыанан оттоон, хомуһунан-былаҕынан эбинэн син уҥа-хаҥас бырахсарбыт хаалла. Болот Боотур

1. аат. Үчүгэйтэн үчүгэйин талан ылыы, сүүмэрдээһин. ☉ Выбор, отбор
   Дьон сыыйыылара күөн көрсөллөрө буолуо! И. Гоголев. Биэс сылга тоҕус уон биир тыһыынча хандьыдаат ССКП чилиэнигэр ылыллыбата
   Бу балачча сөптөөх сыыйыы. «Кыым»
   Отучча сыл производство хамандыырынан эриллии манан ахан дьыала буолбатах. Ити үлэҕэ киһи сыыйыыта, сындааһыннааҕа тулуйар. ҮҮүДь
2. даҕ. суолт. Сыыйа тардыбыт курдук көнөтүк бара турар (хол., тимир суол, боробулуоха). ☉ Прямой, вытянутый в длину (напр., о рельсах, проволоке)
   Онтон эмиэ чугуун уллуҥахтарынан сыыйыы тимир эриэлсэҕэ тирэнэн дьүккүйүө, үгүс тиһилик богуоннарынан өҕүллэҥнии субуллуо, куударалаах буруонан халлааны суруйуо. Амма Аччыгыйа
   Истибэккин дуо — ити сыыйыы тимир тиһиликтээх баҕаналар хайдах курдук дыыгынаһалларый? [Араадьыйа бастаан киирэригэр туруоруллубут баҕаналары этэр]. С. Федотов
   Сыыйыы боробулуоханан тиһиллэн турар остуолбалар арыт сыналыйан ытыырга, арыт быгыахтаһа-көбүөхтэһэ турарга дылы этилэр. «ХС»

аат.
1. Туох эмэ ыарахан, таһаҕас, баттык. ☉ Что-л. тяжёлое, тяжесть, груз, вес
Сүүс бууттаах ыарык таҥнары тарпытын курдук буолла. В. Короленко (тылб.)
Мэҥиэни саһыл үөһээнэн ылбатын наадатыгар сэлэни мас лабааларынан хаппахтаан баран, ыарыгынан баттатыллар. ТСКБ
Итиччэ ыйааһыннаах тимир ыарыгы өрө астаҕына эрэ Коростелев иннигэр түһэн чөмпүйүөннүөхтээх. «Кыым»
2. көсп. Киһини баттыыр, сүгэһэр буолар ыар санаа, эрэй-кыһалҕа. ☉ Что-л. угнетающее, бремя, ноша
Төттөрүтүн, бу бырааһынньык миэхэ ыарык дии санаата Айдар дьиэтигэр чугаһаан иһэн. Н. Лугинов
Доҕорум, таптыыр уйус Сүрэххэ, эрэбил, Хомойуу курдук куруус, Ыар ыарык суоҕун билэбин. С. Данилов
Киһини санаа кулута дииллэр да, Ньукулай бэрт хойукка диэри санаа-оноо ыарыга диэни билбэтэҕэ. Күрүлгэн
3. көсп., эмт. Дьахтарга, тыһы кыылга бөллөөт үөскүүр, ситэр, ууһатар уоргана. ☉ Яичники
[Биэ төрүүр-ууһуур] ис уорганнара …… мааткаттан, …… маатка моонньуттан уонна ыарыктартан тураллар. НПИ ССЫа
[Биэ көҕүйбүтэ] маатка ыарыгыттан сиппит бөллөөт тахсыытын курдук бэлиэлээх. НПИ ССЫа
♦ Ыарык буол — кимиэхэ эмэ мэһэй, боҕуу буол; баттаа. ☉ Стать бременем, обузой для кого-л., помехой кому-л.; угнетать кого-л.
Эҥсилгэннээх иэйиилэр, Сындааһыннаах санаалар Мин санныбар сүгэһэр, Түөспэр ыарык буоллулар. И. Гоголев
[Кистэлэҥим] сөбүн биэс уонтан тахса сыл устата санныбар ыарык буолан дьөлө сааллан сырытта. Р. Кулаковскай
Ньургун Николаевич аар кырдьаҕас …… дууһатын түгэҕэр сөҥөрдөн илдьэ сылдьар, кинини мунчаардар да, кэнникинэн ыарык буолан эрэр ис санаатын кэпсээн эрэрин сэрэйдэ. Г. Угаров
ср. др.-тюрк. аҕырлых ‘тягость’, тур. аҕырлык ‘тяжесть; бремя’

I
аат. Булду (хол., тайаҕы, саһылы) эккирэтии, батыһыы. ☉ Преследование зверя, погоня за добычей (напр., за лосем, лисицей)
Ол уол үгүс үрэхтэри, Киэҥ Сибиири тэлэр, Булт сойуотугар кини Сир сиксигэр тиийэр. С. Данилов
Булчут мэлдьи күндү түүлээх сойуотугар сылдьар. И. Федосеев
Булчут идэтэ сыралаах, Булт сойуота сындааһыннаах. С. Данилов
◊ Сойуо хаара — күһүҥҥү тоҥоруу кэнниттэн кыылы эккирэтэргэ тоҕоостоох бастакы чараас хаар. ☉ Первый снег после заморозков, на котором легко прослеживаются следы преследуемого зверя
Күрдьүк хаарым көтөҕүллүбүт, Сойуо хаарым солбонуйбут. Саха фольк. Кутталтан өйүн сүтэрбит Эр Соҕотох мастар быыстарынан ыстанна, тыстарын сойуо хаар быһыта тыытарын кэрэйбэт, ыарыытын да билбэт. В. Бианки (тылб.)
ср. др.-тюрк. соҥда ‘гнаться, следовать по пятам’
II
1. аат., эргэр. Быа түмүгэ ыйыллыбытын олуйан сүөрэр сытыы уһуктаах мас эбэтэр тимир иннэ. ☉ Деревянная или металлическая игла для распутывания узелков на верёвке
Сытыы биилээҕи Сыҕарыппакка эрэ Сырайыгар тирээтэ, Сойуо уһуктааҕы Чугуруппакка эрэ Субатыгар туһаайда. П. Ядрихинскай
2. даҕ. суолт. Сойуо курдук сытыы уһуктаах уһун (үксүгэр көтөр тумсун хоһуйууга туттуллар). ☉ Длинный, имеющий острый, как игла, конец (обычно употр. для образного сравнения клюва птицы)
Хара суор оҕотун уһуйар: «Сойуо тумускар соллоҥ иҥнин, Сиэмэх оҕото сиэмэх буолар». И. Эртюков
[Ньымааты] бэл суор обургу сойуо тумса тоҥсуйбатах, баҕыыр тыҥыраҕа тыыппатах. Н. Абыйчанин
Ол кыыл обургу Сойуо хара тумсун Сототун таһыгар Сурдурҕаччы охсоот …… Киһилии дьаҥсайа, Кэс туойа олорбут. С. Васильев
ср. монг. соёо(н) ‘клык, бивень; крючкообразная прочищалка (для курительной трубки)’
III
аат., бэт. Сылгы синньигэс оһоҕоһугар үөскүүр отут-түөрт уон сэнтимиэтир уһуннаах бөкүнүк быһыылаах лиистик. ☉ Параскарит
Саҥа эмптомп булан [сылгылар] сойуоларын түһэртээбит олус үчүгэй эбит. Далан
Сойуолаах сылгы оһоҕоһуттан сүүс биэс уон устуукаҕа тиийэ итинник үөнү булуохха сөп. ААИ ОБСЫҮ. Сойуо сымыыттара икки сыл устата айылҕаҕа тыыннаах хаалааччылар. Сылгыһыт с.

туохт.
1. Төттөрү өһүлүн, босхо бар (быа түмүгүн, туох эмэ баайыытын эбэтэр баайыллыбыты этэргэ). ☉ Развязываться, отвязываться (о чём-л. связанном, привязанном, завязанном)
Онтон тохтуу түһэн этэрбэһин быата сөллүбүтүн баана оҕустаҕа. Амма Аччыгыйа
Арай ытын ыытаары гыммыта аалыгын быарыгын быата өтөр сөллүбэт гына ыйыллан хаалбыт. Далан
Ынаҕа, быата сөллөн, субу муннун буугуната-буугуната өҥүргэстээҕинэн көрөн турар эбит. А. Фёдоров
Кырдьыктаах тыл өһүллүбэт, кытаанах кэлгиэ сөллүбэт. ЧМА СТС СЭ
2. көсп. Мөлтөө-ахсаа, эһин-быһын (күүс, сэниэ туһунан). ☉ Обессиливать, ослабевать, изматываться
Күннэтэ күүһэ сөллүбэт (өһүллүбэт) аты миинэллэр үһү (тааб.: ыскамыайка). Мин даҕаны Сөллөр сүһүөхтээх Сүөһү оҕотобун, Сылайар сындааһыннаах Сылгы уолабын. С. Васильев
Сүһүөҕүм эрчимэ сөлүннэр даҕаны санаам ыраас, хараҕым кыраҕы. «Кыым»
3. көсп. Өһүлүн, төлөрүй; күүскүн сүтэр (үксүгэр буолб. ф-ҕа утары өйдөбүлгэ тут-лар). ☉ Освобождаться, избавляться от кого-чего-л.; разрывать что-л. (обычно употр. в отриц. ф., в отриц. оборотах)
Сүүрүктээх үрэҕим Сүүнэ үлүгэр мууһунан Сөллүбэт гына сүгэһэрдэнэн турар. А. Софронов
Миэхэ суох билигин кимим да… Баар арай хаһан да, хайдах да Уоскуппат, утуппат өһүөнүм, Хаһан да сөллүбэт мөккүөнүм. П. Тобуруокап
Сөһүргэстээн тураммын, Сөллүбэт сүдү андаҕары Сөҥөдүйэбин Тапталга! Айталын
♦ Сирэйэ (сирэйэ-хараҕа) сөллүбүт көр сирэй
[Уолчаан] сирэйэ сөллүбүт, халтаһалара дьолтойон тахсыбыттар, сүүһэ биир сиринэн көҕөрбүт. Н. Кондаков
Никифоров санаата түспүт, сирэйэ-хараҕа сөллүбүт. «ХС»
Тимэҕэ сөлүннэ көр тимэх. Дьиҥ охсооччу күн ортото Тимэҕэ сөллөр үгэһэ. Күннүк Уурастыырап
Кутаа тула кэпсээн тимэҕэ сөллөөччү, көр-күлсүү үөдүйээччи. И. Федосеев
Кэпсэтии тимэҕэ тута сөллөн барда. «Саха с.». Тыла (уоһа) сөлүннэ көр тыл. Табаахырап оҕонньор уоһа сөллөн, тэптэн олорон олоҥхолуурун истээри дьон тарҕаспат. П. Ойуунускай
Сотору-сотору «амсайар» үгэстээх, ол эрээри итирэ сылдьара көстүбэт, хата, холуочугар көрө-нара ордук көбөр, тыла сөллөр. Н. Габышев
ср. туркм. чөзүлмек ‘развязываться; быть развязанным’

даҕ.
1. Босхо, көҥүлүнэн ийэтин эмэ сылдьан торолуйбут. ☉ Отпущенный с маткой детёныш, без ограничений сосущий её, сосунок
Эн миэхэ өрбүт Итии чэйгинэн Итии киллэриниэм, Эмньик тугут этин сиэм, иэхэйикпиэн! Л. Попов
Биэ, эмньик убаһаттан араҕыста да, уойбутунан барар. ПДН БС
Эмньик ньирэй сотору төлөһүйэн кыстыкка үчүгэй туруктаах үктэнэр, элбэх эти биэрэр. НД ДК
2. Сайын устата көҥүл сылдьыбыт, байтаһын (төрөөбөтөх биэ, сүөһү туһунан). ☉ Нагулявший жир за лето (о нежеребившейся в этом году кобыле или нетелившейся корове)
Кулуба хас да сыл курулаппыт уон сэттэ бууттаах оҕуһун өлөрдүлэр, үс эмньик сылгыны тиэрэ көттүлэр. И. Гоголев
Иэҕии хатыҥ сыарҕалаах, Эмньик тураҕас аттаах Тоһугураан оҕонньор Тоҥуу хаары Тоҕо тыырдаран иһэр. С. Васильев
3. көсп., үрд. Имигэс, тыҥ, чэгиэн, быһый (эдэр киһи этин-сиинин, иҥиирин, күүһүн этэргэ). ☉ Гибкий, упругий, налитой (о плотном, сильном молодом теле)
Кинийдэх диэтэх киһи, Кирдигэ даҕаны, Эллэммэт эмньик иҥиирдээх, Сылайбат тыйыс сындааһыннаах, Көҕүрээбэт күтүр күүстээх киһи буолан биэрдэ. Күннүк Уурастыырап
Эдэр булчут дьэргэйэн, Эмньик быһый атаҕа Сири билбэт буола үөрэн Сүүрэн тэйэ истэ. Т. Сметанин
Даайыс манна сүүрбэччэ саастаах эмньик эттээх эдэр кыыс оҕо сүктэн кээлтэ. Н. Заболоцкай
◊ Эмньик кулун <эдэр> саас үрд. — мэник-тэник, оонньуур-көрүлүүр, кыһалҕата суох кэм (үксүн поэз. тут-лар). ☉ Наполненные озорством, приключениями, увлекательные, беззаботные молодые годы
Саныыра буолуоҕа — эмньик кулун эдэр сааһын эбэтэр тоҥуй тапталын. С. Федотов
Эмньик кулун сааһыгар бырах барбыт Ньукуу уолчаан, бокуйа кырдьыбыт оҕонньор буолан, дойдутун быйыл эрэ булла. «ХС». Эмньик сүрэх үрд. — уйан, уйаҕас, дьон кыһалҕатын чугастык ылынар, чараас сүрэх. ☉ Чуткое, нежное, отзывчивое сердце
[Саллаат] Көрөр хараҕа уоттанна, Көөнньөр хаана уоһуйда, Эмньик сүрэҕэ Эрэллээхтик тэптэ. Саха нар. ыр. III
Эдэр киһи эмньик сүрэҕэ кыыс ырыатын хоту аймана сайыста, соҕотох буолбат оҥоһуулааҕын манна өйдөөтө. П. Филиппов
ср. алт. эмтик, хак. имник ‘дикий, необъезженный’, бур. эмниг морин ‘необъезженная лошадь’