с. убаастабыл, ытыктабыл, ытыктааһын; пользоваться всеобщим уважением баар барытын ытыктабылынан туһан, баарга барытыгар ытыктат.

аат. Киһи барыта билиммит ытыктабыла, дьон-сэргэ убаастабыла. ☉ Авторитет
Л.Н. Толстой сүҥкэн аптарытыата быраас П.Н. Сокольников кини сорудаҕын ситиһиилээхтик толороругар эрдэттэн усулуобуйаны бэлэмнээбитэ. «ХС»

үргэҥнэт диэнтэн хай
аата. Кыра да буоллар күн эгэлгэтэ барыта кэлбит быһыылаах. Ити икки ардыгар мөһөөччүктэри тэлитэ тыыталаан, араас эгэлгэ бэйэлээҕи үргэҥнэтии буолла. «ХС»
Үбү эрэ үргэҥнэтиини батыспыт суорумньу хаһан да убаастабылы ылыа суоҕа дии саныыбыт. «Сахаада»

даҕ. Улахан убаастабылы ылбыт, ытыктабыллаах; дьон-сэргэ сүгүрүйэр, кэриэстэбиллээх. ☉ Глубоко уважаемый, почитаемый; заслуживающий преклонения, обожания
Ытык-мааны дьоннорбун, Ыччат оҕолорбун ыҥыра охсуҥ! П. Ойуунускай
Оройуон ыһыаҕар дьоруойдары чиэстээһиҥҥэ Луиза Алексеевна ыҥырыылаах ытык-мааны ыалдьыт. Багдарыын Сүлбэ
Илин аартык айаҕар …… ытык-мааны чаллах тииттэр үүммүттэрэ киһи болҕомтотун мэлдьи тардара. С. Маисов

даҕ. Улахан убаастабылы ылар, ытыктанар. ☉ Пользующийся почётом, уважением
Ити курдук, ытыктабыллаах киһи Ньукуус этиитэ ылыннарыылаах буолан тахсыбыта. В. Протодьяконов
Катя куорат биир ытыктабыллаах ыалын соҕотох кыыһа буолан эрэйи билбэккэ, дьиэ сибэккитинии чэчирии тыллыбыта. Н. Лугинов
Ийэ диэн өбүгэ саҕаттан ытыктабыллаах итиэннэ иэйэхситтээх тыл. «Чолбон»

аат. Болҕомтону, интэриэһи тардыы, сэҥээрии, сонурҕааһын. ☉ Интерес, внимание
Остуоруйалыы олорор Микиитэни эмээхсин хаһан да тохтоппот, кэрэхсэбилин кыратык да мөлтөппөт, сүүйүүтүн бэрт дьоһуннаахтык ылар киһи. Амма Аччыгыйа
Дириҥ дьулуур интэриэстэн, кэрэхсэбилтэн үөскүүрүн быһыытынан, эһиги, төрөппүттэр, оҕоҕут кэрэхсэбилин сөптөөхтүк салайыахтааххыт. ОАП ОДьТС
△ Ытыктабыл, убаастабыл. ☉ Уважение, внимание, почитание
Дьон кэрэхсибилигэр сырыт.  Сэрииттэн Георгиевскай кириэс наҕараадалаах эргиллэн кэлэн, кэпсээҥҥэ, кэрэхсэбилгэ сылдьыбыт, киһи киэнэ үс уһуктааҕа, аҕыс кырыылааҕа. Амма Аччыгыйа

аат.
1. Ким эмэ туһугар кыһаллыы, кими эмэ көрөн-истэн харыстааһын, араҥаччылааһын. ☉ Забота о ком-л.
Кини өстөөҕүн кытта хаһан да эйэлэспэт, киниэхэ туох да харыстабылы билбэт. Суорун Омоллоон
Харыстабыл, итэҕэйсии, убаастабыл дьоҥҥо, тулалыыр эйгэҕэ сиэрдээх буоллаҕына, сиргэ олох чэлгийиэ. А-ИНА ДьБО
2. Туох эмэ (хол., айылҕа, доруобуйа) чөл туругун илдьэ сылдьыытын, эмсэҕэлээбэтин туһугар туруулаһыы, көмүскэл буолуу. ☉ Бережное отношение к чему-л., охрана, защита чего-л. (напр., природы, здоровья)
Павел Николаевич Шастин, эмиэ доруобуйа харыстабылын үлэһитэ, эһэлээх аҕатын үтүө үгэстэрин кэспэтэҕэ. И. Федосеев
3. Ким эмэ интэриэһин, быраабын күөмчүлээһинтэн көмүскээһин. ☉ Охрана, защита чьих-л. интересов, прав
Яковлев үлэһит-хамначчыт интэриэһин харыстабылыгар туох баар күүһүн-саталын биэрэргэ туруммута. Эрилик Эристиин
Үлэ харыстабылын дьаһаллара биһиэхэ быстах кэмнэргэ эрэ буолбакка, мэлдьи ыытыллаллар. СГПТ
Уопсастыба киһи бырааптарын уонна интэриэстэрин харыстабылыгар турар. Л. Брежнев (тылб.)

I
аат. Киһи тугу-кими эмэни аһынан, кэрэхсээн этэр тыла: киһи аһыныах, кэрэчээн. ☉ Бедняга, бедняжка, милый, милок
Биһиги урут хотойу, көтөр кынаттаах бииһин барытын даҕаны ордугургуурбут, барахсаттар күөх халлааҥҥа көҥүл дайан эрдэхтэрэ кэрэтин! Н. Габышев
Барахсаным [күн] көмүс аалыытын курдук күрүлгэн кыыма үйэлэр тухары саккырыы тохтор да, көҕүрүүр, мөлтүүр быһыыта биллибэт. Суорун Омоллоон
Сынньана түстүннэр барахсаттар, Ыраах айан табалара. И. Эртюков
II
аат эб.
1. Саҥарааччы этиллэр предмеккэ таптыыр, уйаҕас сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает любовное, ласковое отношение говорящего к предмету речи
Ыы, оҕом барахсан. Н. Якутскай
Күөрэгэй барахсан, ыллаама. П. Тобуруокап
Кырдьаҕас ынаҕым барахсан, Кыһыннары-сайыннары ыатарыҥ, Кылбар тыыным эн буоларыҥ! С. Васильев
Оҕолор барахсаттар оонньоотуннар-көрүлээтиннэр эбээт! Амма Аччыгыйа
△ Арыт убаастабыл, ытыктабыл дэгэттэнэр. ☉ Иногда приобретает оттенок уважительного, почтительного отношения
Оскуола! Оскуола барахсан! Оскуолам барахсан уруйдан! П. Тобуруокап
Кыһыл былаах барахсан Кыыһар былыты кытта кыттыс! С. Зверев
2. Саҥарааччы сөҕө былаастаан хайгыырын көрдөрөр. ☉ Выражает хвалу говорящего с оттенком восторга и почтительности
Кириэмил кириэппэс барахсан Килбиэннээх киин буолан килэдийбит. С. Зверев
Саҥа былаас барахсан үчүгэйэ, бу биһигинньик, урукку өттүгэр баттыгаска олорбут дьоҥҥо, үтүө былаас. Г. Колесов
Оо, аан дойду барахсан холкутун, киэҥин, кэрэтин! М. Доҕордуурап
Бэһиэлэй бэйэтэ Мичээрдээн, айхаллаан Үчүгэй да этэ Өлөөнчүк барахсан. Эллэй

I
аат. Туох эмэ атылыы эттиктэр икки ардылара. ☉ Промежуток между однородными предметами. Кыра да быыһы-арды булуоҕа
II
сыһ. Үлэ быыһыгар таарыччы (быыска-арыкка ф-ҕа тут-лар). ☉ Между делом, мимоходом
Садырыын уутун кэспиппит, Үрдүк чиэскэ таласпакка, Үтүөнү өҥөнөн буолбакка Үлэлиир быыска-арыкка Үчүгэйи санаан аһарыахха. П. Тобуруокап
Айаҥҥа аналлаах бөскөйбүт тирии бартыбыалыгар биир соруочуканы, соттору, мыыланы, суокканы, паастаны уонна быыска-арыкка ааҕаары, В. Шукшин кэпсээннэрдээх сурунаалы угунна. П. Аввакумов
Быыска-арыкка коллегаларын кытары Саҥа дьыл бырааһынньыгар бэлэмнэнии туһунан кэпсэттилэр. Н. Лугинов
♦ Быыс-арыт бул — 1) тоҕоостоох суолу (хол., быыһанар суолу) бул. ☉ Найти удачный выход (напр., из затруднительного положения)
— Дэдээһэп оҕонньор бэйэтинэн тахсан дьаһайан ахан эрэр ээ! — Ама хайыай? Хата, таҥара көмөлөһөн, быыс-арыт булан, кыһыллар уон тыҥырахтарыттан ордон хаалаахтаата ээ. Эрилик Эристиин
Кини бастакы бандьыыттааһыҥҥа даҕаны, Бэппэлээйэпкэ даҕаны уонна кэнники даҕаны барытыгар сылдьыбыт киһи. Ол гынан баран, хайдах эрэ быыс-арыт булан, туохха да ылларбакка сылдьар. А. Бэрияк
Мин албакаат булунуом. Кини туох эмэ быыһы-арды булар ини. М. Попов; 2) тоҕоостоох түгэни бул (хол., олох иллэҥэ да суох эрээри, кылгас кэмҥэ да буоллар, кимниин эмэ кэпсэтэ, үлэлии эҥиннии түс). ☉ Улучить момент для приема кого-л., разговора с кем-л., несмотря на огромную занятость
Тыыннаах ортоххо хайдах эмэ быыс-арыт булан көрсүһэн көрүллүө. А. Сыромятникова
Икки кыра оҕо көрүүтүн-истиитин, дьиэ-уот түбүгүн, ыччат киэһээҥҥи оскуолатыгар үөрэнэрин соччо-бачча таһаҕас оҥостуммакка, киһи сөҕүөҕүн курдук быыс-арыт булан, араас общественнай үлэҕэ кыттан, улахан убаастабылы ылбыта. «ХС»
Биэс тыһыынчаттан тахса дьонтон быыс-арыт булан, биһигини, саха дьонун, кытта истиҥник кэпсэппитэ умнуллубат өйдөбүлү хаалларда. «Кыым»

туохт.
1. Салгыйан билин, саба биэр (салгын, сыт-сымар, тыал, киһи тыынын туһунан). ☉ Обдать, обдувать, обвеять, охватить (воздухом, запахом, ветром, дыханием)
Түстэ дии күүтүүлээх самыырбыт, Илинтэн итии тыал илгийэн. Күннүк Уурастыырап
От мас, нүөл сир, саҥа оһохтон тахсыбыт килиэп сытын курдук, итиитик, минньигэстик илгийэрэ. М. Попов
Үрэх харах курдук чөҥөрүйбүт дириҥ чүөмпэтэ сөрүүнүнэн илгийэрэ. В. Протодьяконов
2. көсп. Дьиҥнээхтик баар курдук буол, биллэн, күөрэйэн кэл. ☉ Возникать (как наяву), всплывать, обнаруживаться
Төрөөбүт норуотун тыына кини ырыатыгар илгийэр. А. Сыромятникова
Дьаарбайабын аар дархан Башняны аттынан. Илгийэргэ дылы манна Үйэлэр тыалларынан. М. Ефимов
Өрөбөлүүссүйэ сайаҕас салгына Ойуунускай хас биирдии хардыытыттан илгийэр. «ХС»
3. көсп. Ханнык эмэ иэйиинэн дьай, саба оҕус, өтөн киир. ☉ Охватывать, проникать, пронизывать (о каком-л. добром чувстве)
Ол эрээри, хаардаах толоону, тоҥ тыаны курдары сэмэй ийэ сүрэҕин сылааһа илгийэн кэлэ турарга дылы буола истэ. Амма Аччыгыйа
Тугаханныга соччо быһаарыллыбат ис хоһоонноох аҕыйах строкаттан нарын иэйиинэн илгийдэ. Н. Лугинов
Кини [Сухомлинскай] оҕолорго дириҥ таптал уонна убаастабыл тыынынан илгийэр чинчийэр уонна педагогическай үлэтэ …… үтүө холобурунан буолар. «Кыым»